Chardins intenties nog steeds een raadsel

De Franse schrijver en kunstcriticus Denis Diderot verbaasde zich er in hoge mate over. ,,Ik heb veel over hem horen praten, maar ik heb nog nooit iemand ontmoet die hem aan het werk heeft gezien.'' Dat Jean-Baptiste Chardin (1699-1779) heeft geschilderd, staat vast. Bovendien oogt het hele oeuvre bijzonder consistent, Chardin bleef eenmaal gehanteerde uitgangspunten lang trouw. Dat mag je constateren na het zien van de grote retrospectieve in het Grand Palais in Parijs. Omschreef de Franse kunstkritiek Chardin tot voor kort steeds als een raadselachtige schilder, nu wordt zijn werk dan eindelijk in de catalogus die de expositie begeleidt, aan alle kanten glashelder belicht. Chardin kan omwille van de wijze waarop hij met het licht in zijn voorstellingen omgaat, als een van de meest fascinerende schilders uit de 18de eeuw worden genoemd.

Cees Straus

Franse tentoonstellingsmakers vertonen nog wel eens de neiging om de door hun uitgekozen kunstenaars met enige geheimzinnigheid te omgeven. Het beste voorbeeld op dat terrein is Vincent van Gogh, die in Frankrijk veel meer dan in zijn eigen land tot een mythe is uitgegroeid. Vaker worden Franse kunstenaars allerlei raadsels aangewreven die dat in feite nauwelijks zijn. Het geldt ook voor Chardin in het Grand Palais. Van de eerste tot de laatste pagina van de catalogus heet Chardin een mythisch schilder te zijn. En toch biedt het boek van zo'n 350 bladzijden zoveel heldere informatie over de kunstenaar, dat zijn leven bepaald geen raadsel meer is, al helpt de stroom aan gegevens niet om een beter inzicht in zijn werk te krijgen.

Wat dat betreft is Chardins werk eigenlijk nog nauwelijks ontgonnen. Hij blijft de fascinerende schilder die alleen met de grootst mogelijke moeite goed getypeerd kan worden, als gevolg van het feit dat hij in zijn tijd op eenzame hoogte stond en er van weinig concurrentie sprake was. Gelijkwaardige kunstenaars als Boucher en Fragonard en tijdgenoten als Robert en Vernet benaderden hem slechts van grote afstand. Chardin hield - en houdt - de gemoederen trouwens al sinds zijn dood bezig: hij heeft de schilderkunst van de 19de eeuw diepgaand beïnvloed, vooral door de wijze waarop hij de tegenstelling licht en donker behandelde. Zonder Chardin geen impressionisten als Fantin-Latour, Cézanne (die zijn stijl voor het stilleven aan hem ontleende), geen Morandi ook. De laatste, Italiaan van geboorte, komt met zijn 'doodstille' stillevens het meest in de sfeer van Chardin.

Jean-Baptiste Chardin was immers een meester van het stilleven, dat in het Frans ook wel nature morte wordt genoemd, letterlijk dood-leven. Chardin stelde de dood tastbaar ten toon: de hangende hazen en konijnen onderstrepen niet de triomf van een jachtpartij, maar vormen - nog steeds bloedend - een schrijnend bewijs van de strooptocht van degene die hen ombracht. Met de pootjes tegen de wand gespijkerd, waardoor het lichaam smartelijk kan leegdruppen, waren het eigentijdse visies op de kruisigingen die in Chardins tijd nog volop in de kerk werden opgehangen. Chardin heeft voor zover bekend geen religieuze onderwerpen behandeld: zijn oeuvre bestaat voor driekwart uit de al eerder genoemde stillevens, de rest zijn portretten en interieurs.

Interessant is het feit dat de Nederlandse meesters uit de Gouden Eeuw invloed hadden op de portrettist Chardin: Willem van Mieris, Gabriël Metsu, Gerard Terborch moeten ware inspiratiebronnen voor hem zijn geweest. Hoewel het in de figuurstukken van Chardin steeds gaat om de aanwezigheid van levende, communicerende figuren, heerst er ook hier een opmerkelijke stilte. Niemand die de kijker aankijkt, nergens klinkt een dialoog, eenieder staart in een ver verschiet. Met open ogen wordt heel wat afgedroomd, zonder dat de bedoeling daarvan duidelijk wordt. Dát is pas het raadsel: over Chardins intenties blijft de kijker na twee eeuwen nog altijd in het ongewisse.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden