Champignons in de Jordaan: de onverwachte paddestoelenrijkdom van Amsterdam

Wie veel paddestoelen wil vinden, gaat naar het bos. Niemand denkt eraan voor paddestoelen naar de stad te gaan. Toch zijn in Groot-Amsterdam 1106 soorten paddestoelen gevonden. Waarbij wel moet worden aangetekend dat het Amsterdamse Bos een groot aandeel heeft in die soortenrijkdom. Toch mag men ook de schaarse groene vlekken op de stadsplattegrond, zoals de parken en plantsoenen, niet onderschatten.

HENK VAN HALM

,,Het Amstelpark is een van de rijkste paddestoelenplekken van heel Amsterdam'', zei Rob Chrispijn in het Vondelpark tijdens de presentatie van het boek Champignons in de Jordaan, dat hij heeft samengesteld. ,,Het Vondelpark? Dat is juist heel arm vanwege de kale bodem.''

Zoals uit de titel blijkt, gaat het boek over de paddestoelen van Amsterdam. Een groot gebied, want behalve de stad vallen onder Groot-Amsterdam ook Ruigoord en het Westelijk Havengebied, een deel van Waterland, verder Diemen, de Bijlmer en Weesp, Amstelveen en het Amsterdamse Bos, Schiphol en Badhoevedorp, in totaal 408 kilometerhokken, vierkanten op de kaart van 1x1 km.

Behoudens gegevens van het Amsterdamse Bos en de Amstelveense Poel was tot voor kort heel weinig bekend over paddestoelen in Amsterdam. Vijf jaar lang hebben amateur-mycologen het hele gebied systematisch verkend met het resultaat dat nu in totaal 17.000 waarnemingen in het gegevensbestand van paddestoelen in Amsterdam zijn opgeslagen. Niet eerder is in een stedelijk gebied op zo uitgebreide schaal naar paddestoelen gezocht als in Amsterdam en directe omgeving. Grachtentuinen, rommelbosjes, wegbermen en vuilstorten, elke uithoek werd door de vrijwilligers bekeken.

Uit hun gegevens blijkt dat de stad zelf onverwacht rijk is aan paddestoelen, die je veeleer in bossen van het Gooi of de Veluwe zou verwachten. Het eekhoorntjesbrood bijvoorbeeld, een door fijnproevers gewaardeerde boleet, is gevonden bij het Galileiplantsoen. Vliegenzwammen groeien in Artis en zijn ook in de rest van Groot-Amsterdam een tamelijk gewone verschijning. Prachtige rozepaarse russula's groeien op de Nieuwe Oosterbegraafplaats. En sombere siersteelgordijnzwammen puilen uit een kademuur van de Keizersgracht, waar de fijne schimmeldraden in nauw wederzijds weldadig contact leven met de wortels van de straatbomen.

Zelfs door beton

De champignons in de Jordaan zijn straatchampignons, die opkomen aan de voet van straatiepen of zomaar tussen de trottoirtegels. In Amsterdam kom je ze op de gekste plekken tegen. Ze breken zelfs door asfalt en beton heen. Het boek begint met de champignons. Terecht: 21 van de 47 soorten champignons die in ons land voorkomen, zijn in het onderzochte gebied gevonden.

Het beroemdst is wellicht de toverchampignon, nieuw voor de wetenschap in 1973 in het Amsterdamse Bos aangetroffen en nu nergens ter wereld veelvuldiger voorkomend dan in Amsterdam - in wel twintig kilometerhokken, het talrijkst in de Bijlmer. Toverchampignon heet deze grote paddestoel omdat hij bij beschadiging eerst sterk geel en vervolgens na een minuut bruinrood verkleurt, wat aan een toverbal doet denken. Alle andere champignons reageren op beschadiging door of geel of rood te verkleuren. Naaste verwanten van de toverchampignon groeien in tropisch Afrika. Behalve aan de meervoudige verkleuring is de toverchampignon te herkennen aan het feit dat hij met al uitgespreide hoed boven de grond komt en daardoor boven op die hoed een vracht omhooggedrukte aarde draagt.

Veel zeldzaamheden

Er zijn veel zeldzame soorten in Amsterdam gevonden. Van de inktzwammen bijvoorbeeld de witte poederinktzwam en het sneeuwwitje, beide in het Amsterdamse Bos. Van de fraaie champignonparasollen niet minder dan vijf soorten. De meeste zeldzame soorten hebben een bescheiden kleur en geringe grootte en vallen daardoor weinig op. Misschien zijn ze algemener dan wordt aangenomen. Maar er zijn ook opzienbarende bij. De zalmzwam groeit op iepenhout en is prachtig zalmroze met iets geel. Dit onderwerp van een gedicht van Hans Dorrestijn voor in het boek is volgens Chrispijn voor het eerst in oktober 1998 in Amsterdam gevonden. Maar de zalmzwam werd al in 1951 door Dolf Boddeke in het Amstelveense Thijssepark aangetroffen en daar later nog verscheidene malen teruggezien. Dat kon Chrispijn niet weten: de vondst is nooit officieel geregistreerd.

Rijke vindplaatsen

Voor inktzwammen, die vrijwel zonder uitzondering van voedselrijke grond houden en anders wel van dood hout, is de stad een paradijs. In bijna elke grachtentuin duikt de zwerminktzwam vroeg of laat met honderden hoeden per vierkante meter op. Ook parasolzwammen voelen zich daar thuis. De knolparasolzwam komt in 212 kilometerhokken voor en minstens even algemeen is het stinkparasolletje.

Volkstuinen blijken rijke vindplaatsen van soms zeldzame soorten. En van de Amsterdamse begraafplaatsen is de Oosterbegraafplaats bijzonder door het grote aantal soorten paddestoelen, die tot beider voordeel met bomen samenleven. Van Zorgvlied worden een paar soorten genoemd, die groeien op 'ondergronds hout, dat in dit geval wel het hout van de kisten zal zijn'.

Lichtvoetig

Een dergelijke opmerking maakt duidelijk dat Champignons in de Jordaan geen droge opsomming van feiten is, opgesmukt met (veel) verspreidingskaartjes, tekeningen en kleurenfoto's van paddestoelen in stadse situaties. Er staan gedichten in en recepten voor het smakelijk bereiden van paddestoelen.

Het boek is het vijfde deel in een serie waarin flora en fauna van Amsterdam worden beschreven. Op dezelfde lichtvoetige manier werden eerder de meest opmerkelijke planten en de vogels, zoogdieren, vissen, kreeften, dagvlinders, sprinkhanen en libellen van Amsterdam beschreven. De weekdieren volgen in de nieuwe eeuw.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden