Review

Celibaat: zonder vrijheid geen kans

Een open gesprek over het verplichte priester-celibaat: dat was de bescheiden wens van Anke Hoenkamp-Bisschops in een gesprek met 'Trouw', twee jaar geleden, toen zij haar onderzoek naar de celibaatsbeleving van priesters had afgerond. Die wens is tot op heden nog niet vervuld. Wel levert haar onderzoek haar vandaag in Nijmegen de doctorstitel op.

PIETER VAN DER VEN

In een handzaam boekje, Celibaat, varianten van beleving (uitg. Ambo, Baarn) deed Anke Hoenkamp verslag van de gesprekken die zij met 24 priesters had gevoerd. Van die groep bleken er zes van harte en van binnenuit voor een celibatair leven te kiezen. Zes lichtten er meer of minder heimelijk de hand mee en hadden een vaste relatie. De helft bleek echter te behoren tot een grijze middengroep, ze leefden alleen of weer alleen, onzeker en ongelukkig, klem tussen een wirwar van onheldere gevoelens en verlangens.

De r.-k. kerk ziet traditiegetrouw het celibaat als een hulp voor de priester om geheel beschikbaar te zijn en zich geheel aan de kerk toe te wijden. Hoenkamp is tot andere conclusies gekomen: de groep die zich noodgedwongen maar niet van harte aan het celibaat houdt blijkt in feite minder beschikbaar dan degenen die gekozen hebben voor een “derde weg”. Deze laatsten hebben door soms zeer diepe dalen en stommiteiten heen hun hart leren onderzoeken, vragen toegelaten, zich leren blootgeven; de energie die zij aan het eigen levensgeluk en geestelijke gezondheid besteden schaadt hun werk als pastor niet, concludeerde zij.

Intimiteit en beschikbaarheid, heet Hoenkamps dissertatie, waarvan de handelseditie verschijnt bij Gooi & Sticht, Baarn. Haar conclusie is duidelijk: intimiteit en beschikbaarheid sluiten elkaar niet uit, integendeel. Zonder emotionele intimiteit en zonder vrije keuze geen beschikbaarheid. Zij pleit niet voor schielijke opheffing van het celibaat. Haar is immers gebleken dat mensen die overtuigd en vrij kiezen voor een celibataire levenswijze dat met veel vrucht kunnen doen. Dat zijn dan psychisch evenwichtige en gerijpte mensen, met enkele heel goede vrienden.

Hoenkamps zorgenkinderen vormen de grijze middengroep, waarvan zij vreest dat dat wel eens om de helft van het aantal priesters kan gaan. Het zijn mensen die levenslang worstelen met de celibaatsverplichting, daar niet goed uitkomen, zodoende eigenlijk veel met zichzelf bezigzijn, hunkeren naar bevestiging. Die kreeg men vroeger ook, toen het priesterschap nog status had. Nu leven veel priesters in de celibataire leegte; zij hebben hun handen weliswaar vrij voor hun parochie, maar hun hoofd en hart niet, stelt Hoenkamp. Zij vermoedt zelfs achter het aftreden van bisschop Bar een tragedie van een te hooggegrepen celibaats-verplichting.

Jarige paus

Hoenkamps hoop op een “open gesprek” lijkt ijdel. De zaak van het verplichte celibaat is onder de vandaag jarige (73) paus een volstrekt taboe, dat niet beweegt en niet bewogen mag worden. Bisschoppen die voorzichtige balletjes opgooien lijken er per kerende post voor gestraft te worden. Het Vaticaan dwarsboomde een eredoctoraat voor de nogal open minded bisschop R. Weakland van Milwaukee (VS), die had gepleit voor het wijden van gehuwde mannen. Bisschop Sterzinsy van Berlijn was na een soortgelijk pleidooi door een journalist “verkeerd begrepen”. Ook bisschop Bar en in Oost-Duitsland mgr. N. Werbs ervoeren dat zulke suggesties bij hogerhand slecht vallen.

Indonesische, Filippijnse, Braziliaanse bisschoppen hebben soms dramatisch gesmeekt om een gesprek over de mogelijkheid van gehuwde priesters. Het wordt genegeerd. Onlangs probeerde de pauselijke nuntius in Spanje de paters dominicanen te verbieden een congres van gehuwde (ex-)priesters onderdak te verlenen. In Tsjechoslowakije moesten de onder het communistisch regiem heimelijk gewijde gehuwde mannen na de fluwelen revolutie met dank voor bewezen diensten hun priester-brevet inleveren.

De laatste jaren zijn veel grote en kleine schandalen aan het licht gekomen: drie bisschoppen traden af wegens seksuele misstappen, in Amerika en Canada duizelt het de r.k. kerk van de juridische claims tegen priesters die zich hebben vergrepen aan jongetjes. Talrijke priesters in Nederland en daarbuiten blijken het met hun celibaat op een akkoordje te gooien. De meeste bisschoppen doen zolang mogelijk of hun neus bloedt. Als dat niet langer kan wordt alles afgedaan als incident, een individuele problematiek, die de kerk liefdevol en vergevend tegemoet wil treden. Wie echt naar buiten treedt, vliegt er meteen uit. Zo ondervond de Vlaamse priester N. Bethune, die afgelopen zondag in de mis aankondigde dat hij gaat trouwen met de vrouw, met wie hij al twintig jaar een relatie heeft; hij bestempelde de celibaatsplicht als een heidens relict en als een oorzaak van veel schuldgevoelens.

Er bestaat inmiddels een berg literatuur in de lijn van mevrouw Hoenkamp (bijvoorbeeld Drewermanns Kleriker), maar die berg doet in Rome niet mee. De paus wil van geen getorn aan het celibaat weten. Pleidooien voor gehuwde priesters getuigen in zijn ogen van een “vijandige mentaliteit” jegens het celibaat. Durf dan nog maar als bisschop daar eens hardop anders over te denken.

Als een bruid

In Rome is een congres in voorbereiding over het celibaat. Maar ook daar zal niet het door Hoenkamp beoogde 'open gesprek' plaatsvinden. In zijn recente schrijven Pastores dabo vobis (Herders zal Ik u geven) vermeldt de paus weliswaar dat er “in de loop der eeuwen bezwaren zijn opgeworpen” tegen het priester-celibaat, maar deze worden niet serieus genomen of nader onderzocht. De kerk, “de Bruid van Jezus Christus wil door de priester bemind worden op de totale en exclusieve wijze waarop Jezus Christus, Hoofd en Bruidegom, haar bemind heeft.” Zo is het celibaat niet alleen omgeven door een taboe en spirituele spraakverwarring. Allemaal niet bevorderlijk voor een 'open gesprek'.

Mevrouw Hoenkamp houdt toch goede hoop. Haar onderzoek wijst uit dat het celibaat op zichzelf niet fout is. Wie daar 'amen' op zegt, zal misschien ook het open gesprek aandurven over haar volgende conclusie: dat het opgelegde celibaat wel fout uitpakt. Zij heeft al brede interesse voor haar proefschrift kunnen waarnemen.

De celibaatswet zal onder deze paus niet veranderen, zo is door menigeen al vaak verzekerd. Maar wie kan voorspellen wat de toevloed van honderden gehuwde anglicaanse priesters (tegen de vrouw in het ambt) nog voor gevolg heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden