TaalTon den Boon

Cartoonmoorden zijn ook uit oogpunt van betekenis uitzonderlijk

Toen Mozes op de berg Horeb de geboden die Onze Lieve Heer hem dicteerde in twee stenen tafelen beitelde, moet hij vergeten zijn het elfde gebod te noteren: gij zult geen aanstoot nemen. Met zo’n tolerantiegebod zouden woordenboekmakers nu de samenstelling cartoonmoord niet hoeven te definiëren.

De kern daarvan – in aristotelische termen het genus proximum – is het tweede deel: moord. Het eerste deel vermeldt in welk opzicht cartoonmoord zich onderscheidt van andere moorden. In samenstellingen met moord noemt zo’n eerste woorddeel – de differentia specifica – meestal het middel of de methode (bijl-, wurgmoord), het slachtoffer (broeder-, gezins-, konings-, volkerenmoord) of het motief (ere-, lust-, passie-, wraakmoord).

Cartoonmoord is een vrij uniek geval. Weliswaar noemt het eerste deel (cartoon) de directe, banale, welhaast ondraaglijk lichte aanleiding voor de moord, maar niet het motief. Dat is een menselijke emotie: eer of wraak. Cartoonmoord is daarom niet simpelweg te omschrijven als ‘door een cartoon uitgelokte moord’, maar als ‘(godsdienstige) eer- of wraakmoord gepleegd door iemand die aanstoot heeft genomen aan een cartoon’.

Het woord cartoon is terug te voeren op het Latijn

Cartoon is in ons taalgebied nog vrij jong. Het Nederlands nam het woord rond 1900 over uit het Engels, waarin cartoon behalve spotprent onder meer ook tekenfilm betekent. De oorspronkelijke betekenis is ontwerptekening. In die betekenis gaat cartoon terug op het Franse carton (schets op karton). Dat woord is, net als onze woorden kaart en karton, terug te voeren op het Latijnse charta (geschreven document, papier). Aanvankelijk omschreef Van Dale cartoon als ‘getekende mop; grappig plaatje’, later kreeg het de huidige betekenis: humoristische tekening, spotprent.

Moord in reactie op (andermans) humor – hopelijk blijft het een uitzonderlijke combinatie.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden