Bernhard Willem Holtrop stopt na veertig jaar met zijn dagelijkse tekeningen voor Libération. Het is hem in al die jaren nog nooit gebeurd dat ze zeiden: ‘Willem, deze kan echt niet’.

InterviewBernhard Willem Holtrop

Cartoonist Bernhard Willem Holtrop (80): ‘Iedereen is tegenwoordig maar gekwetst’

Bernhard Willem Holtrop stopt na veertig jaar met zijn dagelijkse tekeningen voor Libération. Het is hem in al die jaren nog nooit gebeurd dat ze zeiden: ‘Willem, deze kan echt niet’.Beeld Kleis Jager

Cartoonist Bernhard Willem Holtrop, beter bekend als Willem, stopt met zijn dagelijkse tekeningen voor het Franse dagblad Libération. Trouw-correspondent Kleis Jager bezocht hem op zijn Bretonse eiland.

Tachtig is hij nu en nog steeds houdt hij van de spanning van de deadline. Maar om elke dag weer grappig of scherp uit de hoek te komen, valt hem zwaar. Voor de linkse krant Libération heeft hij dit veertig jaar gedaan, volgens een onveranderlijk ritueel. Holtrop maakt twee tekeningen, scant ze en stuurt ze in de middag naar de krant die er eentje uitkiest. De tekening die afvalt, wordt later geplaatst als daar een actuele aanleiding voor is. Of die gaat naar Charlie Hebdo, waar Willem sinds zijn komst in Frankrijk in 1968 actief voor is. Het beroemde blad heette toen nog Hara Kiri.

Willem houdt ermee op, maar gaat wel één keer in de week door met Charlie Hebdo. Dat is een geruststelling, beaamt hij. “Anders blijf je er maar mee zitten. Wat er in mijn hoofd zit, moet eruit, voor mij is tekenen een kwestie van hygiëne, zoals je ook naar de wc gaat.”

Bovendien tekent hij voor de lezers, zijn publiek. “Als je landschapjes schildert, kun je dat voor jezelf blijven doen. Maar dat gaat niet met die politici, met de machthebbers. Je tekent Trump of Macron niet voor je eigen plezier.”

Underground

Met zijn Noorse vrouw Medi, die hij ontmoette in 1969, woont Willem al meer dan tien jaar op het eilandje Groix, voor de zuidelijke kust van Bretagne. “Het klimaat is veel beter dan aan de andere kant van Bretagne, je hebt hier meer zon en veel minder regen. Je ziet hier zelfs palmbomen. En aan de zuidkant heeft Groix een prachtige rotskust.”

De Holtrops hebben er een vissershuisje, maar kochten vijf jaar geleden ook hun eigen stamkroeg achter de kerk van een van de dorpjes op het eiland. Ook praktisch voor als de kinderen en kleinkinderen komen. Café des Bleimor (Zeewolf in het Bretons) werd schitterend opgeknapt. De bovenverdieping - ‘een ruïne’ - werd een puntgaaf atelier annex archief. De kasten van ruim drie meter hoog herbergen duizenden boeken over linkse subversieve bewegingen, geschiedenis, undergroundbladen, strips, de complete jaargangen van Charlie Hebdo en werk van collega’s die ook vaak vrienden zijn of waren.

Er staan ook honderden multomappen ‘met plaatjes’, zoals hij dat zelf zegt. Ze hebben een persoon of thema als onderwerp. Holtrop pakt ze erbij als hij op zoek is naar een gezichtsuitdrukking of de houding van een persoonlijkheid. “Of als ik moet weten hoe iemand een kalasjnikov vasthoudt.”

De laatste tekening voor Libération (31 maart). ‘De ziekenhuizen exploderen’ staat erboven (refererend aan de toestroom van coronapatiënten). President Macron kijkt toe en zegt: ‘Hou vol’. Beeld Bernhard Willem Holtrop
De laatste tekening voor Libération (31 maart). ‘De ziekenhuizen exploderen’ staat erboven (refererend aan de toestroom van coronapatiënten). President Macron kijkt toe en zegt: ‘Hou vol’.Beeld Bernhard Willem Holtrop

Bij Libé zal zijn Charlie-collega Corinne Rey, alias Coco, hem opvolgen. Een hele eer, heeft Coco laten weten, om een genie als Willem op te volgen. “Pffff”, verzucht Willem, “dat zeggen ze uit beleefdheid.” Geniaal, dat zijn volgens hem andere tekenaars. Zoals de Fransman Tomi Ungerer. “Ungerer was echt van alle markten thuis: erotische tekeningen, kinderboeken én politiek werk. Hij vertelde mij een keer dat hij met zijn linkerhand ging tekenen, om het voor zichzelf moeilijker te maken. Maar ook dat ging hem heel goed af.”

De status die Willem in Frankrijk geniet, is hoe dan ook groot. Libé eert eerde hem op 31 maart met een speciaal nummer. En binnenkort verschijnt een complete uitgave van de wekelijkse kroniek die hij al meer vijftig jaar voor Charlie Hebdo maakt. Dat is een rubriek over exposities, fanzines (tijdschrift uitgegeven door liefhebbers, red.), obscure publicaties en meer zaken waar andere kranten niet over schrijven. Zoals een verdwenen tijdschrift gewijd aan plasseks, een Finse cartoonist of een grafische weergave van de Falkland-oorlog.

Volledig vrij

Hij kan zich gelukkig prijzen met opdrachtgevers die hem altijd volledig vrij hebben gelaten. Charlie Hebdo doet zoals bekend aan niets of niemand concessies, zelfs niet als er doden vallen. Ook Libération heeft hem altijd met rust gelaten, ook al rukte ook hier de neo-puriteinse wokebeweging de laatste jaren op in de kolommen.

Vorige maand verscheen er nog een Willem uit een van zijn harde, bijtende registers over de strijd in de Noord-Ethiopische provincie Tigray. Daar worden vrouwen massaal verkracht door Ethiopische en Eritrese troepen. Willem tekende zwarte soldaten die strak in het gelid staan voor inspectie. Maar in plaats van een wapen, tonen zij hun penis. ‘Verkrachting, een wapen als alle andere’ staat erboven.

Hij heeft er geen enkele klacht over gekregen. Het is hem trouwens in al die jaren nog nooit gebeurd dat ze zeiden: ‘Willem, deze kan echt niet’.

Een recente tekening voor Libération: ‘De theaters gaan weer open’, president Macron geeft het startsein, in de stoel zit premier Jean Castex. Beeld Kleis Jager
Een recente tekening voor Libération: ‘De theaters gaan weer open’, president Macron geeft het startsein, in de stoel zit premier Jean Castex.Beeld Kleis Jager

Maar intussen wordt het overal elders steeds gekker met de politieke correctheid en de cancel culture, zegt hij. The New York Times stopte vorig jaar zelfs helemaal met politieke cartoons na een rel over een tekening met Netanyahu als de blindengeleidehond van Trump. “Een vriend hier op het eiland vertelde mij dat hij geen films meer wil zien van Roman Polanski (de cineast die in 1977 werd veroordeeld omdat hij seks had met een minderjarige, KJ).”

Zijn collega Xavier Gorce bij Le Monde stapte onlangs op uit woede over de excuses die de redactie aanbood aan de lezers voor een van zijn tekeningen. “Dat begrijp ik heel goed van hem. Gorce had alleen maar een grapje gemaakt over incest, naar aanleiding van een affaire rond de politicoloog Olivier Duhamel die zijn stiefzoon misbruikte.”

Een verklaring waarom men tegenwoordig zo intolerant en radicaal wil zijn, heeft hij niet. “Iedereen is tegenwoordig gekwetst. Het moet met internet te maken hebben”, denkt hij. “Daar vinden de gekwetsten elkaar en jutten ze elkaar op. Bij het minste of geringste ben je een homofoob, een transfoob of een seksist.”

Nooit veroordeeld

Gedurende zijn carrière kwam het verschillende keren tot een proces. Veroordeeld werd hij nooit. Grinnikend vertelt hij dat katholieke fundamentalisten razend op hem waren omdat hij Jezus met een kapotje had afgebeeld. “Op de trappen van het Parijse Paleis van Justitie zei een van die mensen dat Willem weliswaar niet was veroordeeld, maar dat hij niet zou ontkomen aan het oordeel van de allerhoogste.”

De allerhoogste, het is een notie die hem niets zegt, ook al groeide hij op in een gereformeerde familie in Ermelo. Willem was als scholier al een areligieuze, partijloze anarchist en is dat altijd gebleven. Anarchisme is voor hem het streven naar een wereld zonder hiërarchie, een menselijker wereld. Dat is een utopie, erkent hij, en geloven in een utopie heeft natuurlijk ook iets religieus. “Maar wat moet je zonder? Ik blijf toch hopen dat het mogelijk is dat al die grote en kleine chefs verdwijnen en de verhoudingen prettiger worden en dat de Trumps en andere slechteriken het uiteindelijk afleggen.”

Zijn afkeer van autoriteit is bijna fysiek, hij wil er met een misschien toch bijna gereformeerde rechtlijnigheid niets mee te maken hebben. Toen hij de dag na de aanslag op Charlie Hebdo in januari 2015 met de overlevenden rouwde, kwam de toenmalige premier Manuel Valls langs. “Ik ging meteen weg, Valls is zo’n nare, ijdele man, daar kan ik echt niet tegen.”

De aanslag

Willem is geen makkelijke prater, aan vergaderingen heeft hij altijd een hekel gehad. “Ik nam altijd de post mee en ging dan in het café zitten.” Maar op de ochtend van de aanslag zou hij juist de redactie van Charlie Hebdo weer eens bezoeken. Hij zat in de trein toen hij werd gebeld dat er problemen waren. “Er zijn altijd problemen, antwoordde ik, maar daarna werd stukje bij beetje duidelijk wat er was gebeurd. In Parijs werd ik tegengehouden door de politie. Ik hoor er ook bij, zei ik. Ja, dat zal wel, zeiden ze.”

Charlie Hebdo wordt nu gemaakt op een streng beveiligd adres, een bunker waar hij zelf nooit zou kunnen werken. “Sommigen, zoals Coco, hebben altijd twee bewakers bij zich, afschuwelijk. En Riss (Laurent Sourisseau, de directeur van het blad, red.) heeft te horen gekregen dat hij met zijn vrouw geen kind kan adopteren, dat wordt te gevaarlijk gevonden.”

Het is tijd om te gaan, de boot wacht niet. De fles witte wijn die hij heeft geopend, is bijna leeg. “Als de dokter zou zeggen dat ik daar morgen mee moet stoppen, doe ik dat gelijk hoor.” Zijn enige fysieke probleem waren zijn ogen, hij kreeg een staaroperatie. “Het voordeel is dat ik nu zonder bril kan tekenen”, zegt hij lachend.

Bernard Willem Holtrop (Ermelo, 1941) groeide op op de Veluwe, als zoon van een huisarts die ook in het verzet zat. Als student aan de kunstacademie in Den Bosch begon hij het blad God, Nederland & Oranje. Daarvan werd het eerste nummer in beslag genomen vanwege zijn tekening van koningin Juliana als raamprostituee. In 1968 vertrok hij naar Parijs waar hij ging tekenen voor het blad dat in 1970 Charlie Hebdo ging heten. In 1981 begon hij bij Libération. In 2000 kreeg hij de Stripschapsprijs en in 2013 de Grand Prix de la ville, de belangrijkste stripprijs ter wereld.

Lees ook:

Helende lach bij alle leed

Tekenaar Bernard Willem Holtrop (75) werd in Frankrijk wereldberoemd onder de naam Willem, onder meer vanwege zijn spotprenten voor het weekblad Charlie Hebdo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden