Review

Carl Friedman herleest Zamjatin

Welke klassiekers verdienen het herlezen te worden? Deze maand test 'het kanon' de aartsvaders van de sciencefiction. Vandaag de Rus Zamjatin, auteur van de politieke satire 'Wij'.

Elke morgen op precies hetzelfde uur en op precies dezelfde minuut staan wij, miljoenen, als één man op. Op precies hetzelfde uur beginnen we als één miljoenenlichaam aan ons werk en scheiden we er als één miljoenenlichaam mee uit.' In de roman 'Wij' van de Russische schrijver Zamjatin heeft het individu geen bestaansrecht. Het leven van een ieder is gelijk aan dat van allen. Werken, eten, slapen: het gebeurt verplicht en volgens een stipte dienstregeling.

Het verhaal speelt zich af in een verre toekomst. Als gevolg van twee eeuwen oorlog is de wereldbevolking dramatisch uitgedund. De overblijvers zijn bijeengebracht in de Vereende Staat, waar 'de grootse kracht der logica' heerst. Niets wordt aan het toeval overgelaten. Onder leiding van de Weldoener en onder bewaking van zijn geheime politie is elk spoor van intimiteit uitgewist. Burgers worden aangeduid met nummers. Ze bewonen identieke kooien van glas, waar niets van hun doen en laten verborgen blijft. Eigenzinnig gedrag wordt bestraft met de dood, want eigenzinnigheid ondermijnt de uniformiteit. Om het even welke handeling in deze totalitaire maatschappij staat in dienst van een 'wetenschappelijk ethiek, gebaseerd op aftrekken, optellen, delen en vermenigvuldigen.' Zelfs seksueel verkeer is de uitkomst van een rekensom. ,,U wordt zorgvuldig onderzocht in de laboratoria van het Seksuele Bureau, men bepaalt precies het gehalte aan geslachtshormonen in het bloed, en dan werkt men voor u een daarmee overeenkomstige Tabel van Seksuele Dagen uit. Vervolgens dient u een verzoekschrift in, dat u op de toegewezen dagen gebruik wenst te maken van nummer zo- en zoveel, en ontvangt u het daarbij behorende couponboekje.''

In deze overgeorganiseerde samenleving wordt nummer D-503, een bouwkundig ingenieur en plichtsgetrouw burger, hopeloos verliefd op een vrouwelijk nummer. Hij raakt ten prooi aan hartstocht, jaloezie en andere onberekenbare gevoelens die in de Vereende Staat streng verboden zijn. Deze gevoelens maken van hem, tot zijn eigen afschuw, een buitenstaander en dissident. Vertwijfeld laat hij zich medisch onderzoeken. Daarbij komt aan het licht dat hij lijdt aan een levensgevaarlijke archaïsche aandoening: in zijn lichaam heeft zich een 'ziel' gevormd. De dienstdoende arts, vrezend voor een epidemie, overweegt de patiënt ten behoeve van de wetenschap op sterkwater te zetten. Maar dat is niet nodig. De ingenieur stemt in met een reddende ingreep: hij laat zijn fantasie operatief verwijderen. Eenmaal bevrijd van zijn verbeeldingskracht, is hij 'genormaliseerd'. Hij treedt weer toe tot de rij der nummers en tot de maatschappij van de rede.

Evgenij Ivanovitsj Zamjatin (1884-1937) was zelf bouwkundig ingenieur en dissident. Lang vóór de Oktoberrevolutie werd hij overtuigd bolsjewiek, maar het juk van het stalinisme paste hem niet: zijn rug was te recht. ,,De Overwinnende Revolutie, zoals die in officiële bronnen wordt genoemd, heeft zich niet kunnen ontworstelen aan het lot dat alle overwinnaars is beschoren: het barbarendom'', aldus de schrijver in een van zijn essays. ,,En er is niets dat barbaren zozeer haten als een rebel die anders durft te denken dan zij. Haat tegen de vrijheid is het belangrijkste symptoom van de dodelijke ziekte die barbarisme heet.''

In zijn futuristische roman 'Wij' (1924) hield Zamjatin de SovjetUnie een spiegel voor. Door middel van overdrijving hekelde hij het communistische paradijs, waar geluk voor allen werd nagejaagd ten koste van een groeiend aantal enkelingen. Dit deed hij in volstrekt eigen proza, met maling aan de artistieke dogma's van zijn tijd. Hij verwierp het sociaal realisme. Proletarische kunst, zo zei hij, had wel een nadrukkelijk revolutionaire strekking, maar was van vorm bedroevend reactionair. Hij schreef zijn roman 'Wij' in een prikkelende nieuwe stijl, die tachtig jaar later nog altijd verbazing en bewondering wekt.

Sciencefiction is vaak een vehikel voor kritiek op de maatschappelijke verhoudingen. Het genre biedt de gelegenheid om actuele problemen te verplaatsen naar een verre toekomst of een afgelegen planeet. De aldus geschapen afstand levert twee belangrijke voordelen op: enerzijds vergroot de auteur zijn vrijheid van spreken, anderzijds maakt hij de lezer bevattelijker voor zijn beweringen. Een aanval op de menselijke onhebbelijkheden is nu eenmaal minder riskant voor zowel de schrijver als zijn publiek, wanneer zulke onhebbelijkheden worden gesitueerd in het jaar 2500 of op de maan. Dit besefte de satiricus Zamjatin als geen ander.

Maar ook Stalin was niet op zijn achterhoofd gevallen. Die begreep, toen de roman 'Wij' in 1927 in verkorte versie in een Tsjechisch tijdschrift werd afgedrukt, dadelijk dat het boek een oorlogsverklaring was aan zijn adres. Er begon een hetze tegen Zamjatin. Hij zou een trotskistisch agent zijn, een saboteur van de revolutie. Het werd stil om hem heen. Zijn romans en verhalen werden niet meer uitgegeven. Zijn toneelstukken werden niet meer gespeeld. Bovendien was het hem voortaan onmogelijk om nieuw werk te publiceren. Tenslotte deed hij een beroep op Stalin, maar zonder een knieval te maken. ,,Zelfs als ik waarlijk een misdadiger ben'', zo schreef hij, ,,dan nog dunkt me dat mijn literaire doodverklaring een onverdiend zware straf is. Ik verzoek u daarom mijn vonnis te wijzigen in verbanning uit de Sovjet-Unie''. Niet lang daarna mocht hij emigreren. Zijn aftocht was allesbehalve een nederlaag. Hoewel hij zes jaar later in Parijs is gestorven, kan hij niet anders dan een zoete wraak hebben gevoeld. Hij moet er een vermoeden van hebben gehad dat zijn roman 'Wij' niet alleen hemzelf zou overleven, maar ook Stalin en consorten tot in de verre toekomst te kakken zou zetten. Het boek lezen, dat is: die genoegdoening proeven en er opnieuw geldigheid aan verlenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden