Review

Carl Friedman herleest H.G.Wells

Welke klassieken verdienen het herlezen te worden? Deze maand test 'het kanon' de aartsvaders van de science fiction. Vandaag de vader onder die aartsvaders, H.G.Wells, die 'War of the worlds' ('Planetenoorlog') schreef.

Op de avond van zondag 30 oktober 1938 brak onder de Amerikaanse bevolking paniek uit. Op straat verzamelden zich mensen die angstig naar de hemel tuurden. Anderen deden radeloos een beroep op de politie. Nog weer anderen grepen hun buks en sprongen in de auto om de omgeving uit te kammen. Hun onrust was veroorzaakt door een radiohoorspel waarin verslag werd gedaan van een invasie door Marsbewoners. ,,Degenen die nooit een Marsbewoner hebben gezien'', zo heette het in de uitzending, ,,kunnen zich geen voorstelling maken van hun afstotelijkheid.'' Daarna volgde een levendige beschrijving van de monsters in kwestie. Ze bestonden uit een grijze zwamachtige massa die glansde als vochtig leer. Uit hun wigvormige mond drupte speeksel. Hun ogen waren enorme lichtende schijven. Bovendien beschikten ze over lange tentakels die in alle richtingen kronkelden.

De schepper van deze wezens was de Britse schrijver Herbert George Wells, en het radiohoorspel was een bewerking van zijn roman 'The War of the Worlds' uit 1898. Niet voor niets veroorzaakte het verhaal veertig jaar na verschijning nog doodsangst onder de Amerikanen. Het is tot op de huidige dag een van de huiveringwekkendste producten van de science fiction.

De roman begint met een vallende ster, die bij niemand argwaan wekt. Ook de hoofdpersoon - een schrijver die, ironisch genoeg, werkt aan een reeks artikelen over de toekomst van de beschaving - heeft geen flauw vermoeden van het noodlot dat hem boven het hoofd hangt. De vallende ster blijkt een cilinder te zijn, die zich nabij het dorp van de schrijver in de aarde boort en waaruit Marsbewoners tevoorschijn kruipen die zich voeden met menselijk bloed. Ook elders in de omgeving landen zulke cilinders. Al gauw zaaien de indringers van Mars dood en verderf. Engeland verandert in een woestenij, het treinverkeer ligt stil, miljoenen ontheemden trekken te voet naar het noorden om over zee te vluchten. Maar juist wanneer de aarde het tegen de vijanden uit de ruimte dreigt af te leggen, komt de natuur de mens te hulp. De Marsbewoners sterven aan ziektekiemen waartegen ze geen weerstand hebben. Nadat alle menselijke hulpmiddelen hebben gefaald, worden ze verslagen door bacillen, 'de nederigste dingen die God in Zijn wijsheid op deze aarde heeft neergezet'.

Wells, die leefde van 1866 tot 1946, wordt beschouwd als de grondlegger van de science fiction. Er waren in zijn tijd wel meer schrijvers die het genre beoefenden. Ook Jules Verne heeft in zijn werk ruimteschepen en andere wonderlijke machines opgevoerd. Maar de gebeurtenissen die Verne schildert zijn zo sprookjesachtig dat alleen kinderen er geloof aan hechten. De wereld van Wells daartentegen, hoe fantastisch ook, is van een logica waardoor ook volwassenen zich laten overtuigen.

Zijn boeken zijn niet zomaar avonturenromans. Hij bedrijft maatschappijkritiek. In 'The War of the Worlds' klaagt hij bijvoorbeeld de mishandeling van dieren aan. Precies zoals de hoog ontwikkelde Marsbewoners wreedheden begaan tegen de inferieure mens, die voor hen niet meer dan voedsel is, aldus Wells, gedraagt de mens zich al eeuwenlang als een arrogante heerser over de dieren.

Wells heeft weinig vertrouwen in de menselijke moraal. Met bijtende humor hekelt hij een samenleving die weliswaar in het bezit is gekomen van een geavanceerde technologie, maar zonder bijbehorende ethische inzichten. Dat belooft volgens hem niets goeds. En inderdaad, in 1914 breekt de grootste oorlog uit die de wereld tot dan toe heeft aanschouwd. Europa wordt een reusachtige frontlinie, waar de menselijke vindingrijkheid zich keert tegen de menselijke soort. In de loopgraven wordt een nieuw wapen ingezet, dat gelijkenis vertoont met het wapen van de Marsbewoners in 'The War of the Worlds': een projectiel waaruit zwarte damp ontsnapt, ,,een heuvel van gas die neerdaalde en zich langzaam over het omringende land verspreidde. En de aanraking met die damp betekende de dood voor alles wat ademde.'' Het zou welhaast een ooggetuigeverslag kunnen zijn van een Duitse aanval met mosterdgas.

Wells beschreef machines en apparaten die op dat moment nog niet bestonden, zoals de tank, het vliegtuig, de televisie en de computer. In 1911 speculeerde hij over de geboorte van een nieuw wapen, de waterstofbom. Hierdoor werd hij geroemd als 'de man die de toekomst heeft uitgevonden', een koosnaam waarmee hij graag koketteerde.

Door sommigen werd hij vereerd als een profeet en ziener. Zulke dwepers gingen gemakshalve voorbij aan zijn vergissingen. Hij zat er behoorlijk naast met zijn voorspelling dat de Eerste Wereldoorlog zou beginnen in 1956. En nog veel ernstiger blunderde hij door de oorlog in kwestie uit te roepen tot 'the war that would end all war': een kapitale misser, die aan het licht kwam toen de Eerste Wereldoorlog werd gevolgd door de Tweede.

Maar voor zijn bewonderaars bleef hij de nieuwe Nostradamus. En ijdel als hij was, gedroeg hij zich daar ook naar. Leed hij aan zelfoverschatting? In 1928 publiceerde hij 'The Open Conspiracy', een geruchtmakend essay waarin hij pleitte voor een revolutie. De wereldheerschappij, aldus Wells, moest in handen komen van een verlichte elite, die de achterlijke volksmassa's de weg zou wijzen naar kennis en vrede. In 1946 stierf hij als een ontgoocheld man. Bij zijn dood was de mensheid nog even verdeeld als tijdens zijn leven. Hij had, zo stelde hij mismoedig vast, paarlen geworpen voor de zwijnen. Daarin had hij, zoals met alles wat hij zei, gedééltelijk gelijk. De boeken die hij achterliet waren inderdaad juwelen. 'The War of the Worlds' heeft, ruim een eeuw na verschijning, nog niets van zijn schittering verloren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden