Review

Carl Friedman herleest 'Brave New World'

Welke klassiekers verdienen het herlezen te worden? Deze maand test 'het kanon' de aartsvaders van de sciencefiction. Vandaag Aldous Huxley.

De 'heerlijke nieuwe wereld' van Huxley is gebouwd op de puinhopen van de oude. Na een verwoestende oorlog en een grootscheepse Campagne Tegen Het Verleden resteert er niets meer wat aan vroeger dagen herinnert. Boeken zijn vernietigd, kunst en politiek bestaan niet meer, zelfs God is afgeschaft. De menselijke verhoudingen zijn ingrijpend veranderd. Iedereen heeft seks met iedereen, maar zonder zich voort te planten. Want ook het gezin is ter ziele. Kinderen worden voortaan gekweekt in laboratoria. Vanaf hun vroegste bestaan worden ze gehersenspoeld, sommigen om een leidende rol in de samenleving te vervullen, anderen om zware lichamelijke arbeid te verrichten. In deze totalitaire maatschappij rust op alle burgers de plicht om gelukkig te zijn. Zij worden in hun vrije tijd onophoudelijk vermaakt met sport, spel en van hogerhand georganiseerde orgieën. Bovendien verstrekt de overheid een verdovend middel dat een toestand van euforische sluimer veroorzaakt, waardoor gevoelens van onvrede in de kiem worden gesmoord.

Op zekere dag duikt in dit dwangparadijs een vreemdeling op. Hij is afkomstig uit een reservaat waar mensen nog 'in het wild' leven, met het gevolg dat hij niet heeft blootgestaan aan hersenspoeling en afstomping. Als buitenstaander verzet hij zich tegen de oppervlakkigheid van de nieuwe wereld. Hij stelt alles in het werk om de bewoners wakker te schudden. ,,Ik kom om jullie de vrijheid te brengen!' roept hij wanhopig. Maar de menigte verklaart hem voor gek. Ten slotte, begrijpend dat zijn inspanningen vergeefs zijn, verhangt hij zich.

Aldous Leonard Huxley (1894-1963) was pacifist. Zijn roman 'Brave New World' verscheen in 1932, toen het totalitarisme school maakte. De wereld verkeerde in een economische crisis waartegen de traditionele westerse democratiën machteloos stonden. Jonge autoritaire regimes legden meer durf en vindingrijkheid aan de dag om de malaise te bestrijden. Zowel de communistische Sovjetunie als het fascistische Italië wonnen daarmee aan prestige. In Duitsland, dat aan de vooravond stond van een nationaal-socialistische dictatuur, beloofde Adolf Hitler korte metten te zullen maken met de werkloosheid. Om zijn radicale standpunten werd hij door heel wat intellectuelen zoniet openlijk dan toch heimelijk bewonderd. Met 'Brave New World' wilde Huxley waarschuwen tegen de verleiding van het totalitarisme. Het boek moest een teken zijn aan de wand. Menigeen schijnt het destijds, in de periode tussen de twee wereldoorlogen, ook als zodanig te hebben opgevat.

Maar wie de roman tegenwoordig leest, haalt wrevelig de schouders op, wanneer hij tenminste niet door slaap wordt overmand. Want het moralisme van Aldous Huxley is dodelijk vervelend. Zijn verhaal bezwijkt onder de boodschap waarvan het de drager is. Zo grotesk stelt Huxley zijn 'heerlijke nieuwe wereld' voor, dat we zijn bedoeling al in het eerste hoofdstuk doorzien. Hier is een zendeling aan het woord die de oude waarden verdedigt, even tiranniek welhaast als door de machthebbers in 'Brave New World' de nieuwe worden voorgeschreven. Dat heeft een averechtse uitwerking. Want lezers kunnen veel van een schrijver verdragen, maar niet dat hij hun intelligentie onderschat.

Bovendien is 'Brave New World' allesbehalve origineel. Het boek werd ontleend aan de roman 'Wij' van Zamjatin, die in 1924 in een Engelse vertaling was verschenen. Ook bij Zamjatin is sprake van een oorlog na afloop waarvan een totalitair regime de macht grijpt. Ook bij Zamjatin laten de burgers van de nieuwe wereld zich blijmoedig en dankbaar onderdrukken. Ook bij hem vinden we vrije seks, ook bij hem vinden we andersdenkenden die in opstand komen. Al die elementen heeft Huxley zich toegeëigend, maar op de belangrijkste bestanddelen kon hij geen beslag leggen: hij miste de virtuositeit en de humor die van Zamjatins roman een meesterwerk hebben gemaakt. Zijn beschrijving van 'de technologie van de toekomst' is even aandoenlijk als vroege afleveringen van de televisieserie 'Star Trek', waarin het futuristische ruimteschip Enterprise wordt bestuurd met de primitieve handbediening van een tractor. Want zie: de bewoners van de heerlijke nieuwe wereld van Huxley moeten in het jaar 2500 nog altijd naar het postkantoor gaan om een telefoongesprek te kunnen voeren! En de propaganda waaraan ze worden blootgesteld komt uit een apparaat dat nauwelijks te onderscheiden is van een draaiorgel!

Die tekortkomingen zaten ook Huxley later dwars. In 1946 voegde hij aan het boek een voorwoord toe, waarin hij zich in bochten wrong om de gebreken in kwestie goed te praten. Weliswaar, zo zei hij, had hij in zijn toekomstroman nergens melding gemaakt van kernsplitsing. Maar het ging daarin niet om 'de vooruitgang van de wetenschap als zodanig, maar om de vooruitgang van de wetenschap in zoverre die van invloed is op individuele mensen'. Heus, de lezers mochten niet denken dat hij van de straat was. ,,Kernenergie was al jaren voor het boek geschreven werd een populair gespreksonderwerp. Ik kan me herinneren dat ik er terloops iets over gezegd heb in een roman die eind jaren twintig is gepubliceerd.'

In 1958 publiceerde deze onverbeterlijke ijdeltuit onder de titel 'Brave New World Revisited' een bundel opstellen over het boek, die moesten aantonen hoe buitengewoon helderziend hij in 1932 was geweest. ,,De door mij gedane voorspellingen,' heet het daar, ,,zijn veel eerder werkelijkheid geworden dan ik had verwacht.' Net als Herbert Wells, de vader van de science fiction, nam hij het air aan van een profeet: een uitverkorene, een onbegrepene, een roepende in de woestijn. Bij de talentvolle Wells is eigenwaan een pardonnabele zwakte. Komend van Huxley, die in ieder opzicht zijn mindere was, is dezelfde pedanterie een gotspe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden