Review

Carl Friedman herleest '1984'

In zijn roman Nineteen-eighty-four beschrijft George Orwell de geestelijke beklemming van het leven onder een dictatuur die in het verlengde zou hebben kunnen liggen van het sovjet-communisme. Niet voor niets vertoont Grote Broer, de man aan de top, uiterlijk gelijkenis met Jozef Stalin.

Net als Stalin is Grote Broer overal en nergens. Vanaf elke schutting en iedere muur ziet zijn portret dreigend op zijn onderdanen neer, maar hij vertoont zich zelden in persoon.

Hij maakt zijn bestaan kenbaar door middel van de Partij en de Denkpolitie, die als het ware de manifestatie zijn van zijn goddelijke onzichtbaarheid.

Zijn motto luidt: ,,Wie controle heeft over het verleden, oefent controle uit over de toekomst.'' Daarom wordt op zijn bevel alles in het werk gesteld om de geschiedenis te vervalsen. Feiten uit het verleden worden voortdurend aangepast aan en ingelijfd bij de heersende ideologie.

Een massa ambtenaren legt zich hierop toe, zo ook de hoofdpersoon in het verhaal, Winston Smith, die in dienst is van het Ministerie van Waarheid.

Dagelijks is Winston in de weer met het herschrijven van krantenberichten, om het laatste nieuws 'in overeenstemming' te brengen met de propaganda van de Partij.

Heeft Grote Broer zich bijvoorbeeld in een van zijn toespraken vriendelijk uitgelaten over een aangrenzend land dat hij inmiddels de oorlog heeft verklaard? In dat geval moet de toespraak met terugwerkende kracht worden 'gerectificeerd'.

Ook de rectificatie wordt in de loop der tijd meerdermalen aangepast worden aan de eisen van het ogenblik, zodat op den duur leugens worden vervangen door leugens en geen sterveling nog de werkelijkheid zou kunnen achterhalen.

In deze totalitaire staat, waar burgers vierentwintig uur per etmaal worden bespied en afgeluisterd, raakt Winston Smith ten prooi aan twijfel. Als de Partij werkelijk zijn geluk beoogt, waarom is zijn leven dan zo vreugdeloos? Ieder genoegen wordt hem stelselmatig ontzegd. Voedsel, drank en sigaretten zijn schaars. Zelfs seks wordt gerantsoeneerd.

Almaar minder geloof gaat Winston hechten aan de zogenaamde zegeningen van het systeem. In zijn afvalligheid wordt hij gesterkt door Julia, een vrouw met wie hij in het geheim betrekkingen aanknoopt. Uit hun ontmoetingen ontstaat spontaan een liefdesrelatie. Zulke contacten zijn ten strengste verboden. Geslachtsverkeer is uitsluitend geoorloofd ten behoeve van de voortplanting. Er moet een nieuwe generatie soldaten worden geleverd voor het front, waar onophoudelijk wordt gevochten. Paren is plicht, maar een vrijage als die van Winston en Julia gaat door voor een daad van verzet.

Wanneer zij door de Denkpolitie in hun klandestiene liefdesnest worden betrapt, is hun lot dan ook verschrikkelijk. Beiden belanden in de gevangenis, waar ze langdurig worden gefolterd. Onder zware druk van hun martelaars verloochenen ze eerst zichzelf en hun opvattingen. Ten slotte maken ze zich schuldig aan het ultieme verraad: ze verraden elkaar en de liefde. Na zijn vrijlating zet Winston zijn leven voort als een gebroken man.

Het aardige van het boek is dat het zich niet, zoals 'Brave New World' van Huxley, afspeelt in een onbereikbaar verre toekomst. George Orwell (1903-1950), die eigenlijk Eric Arthur Blair heette, schreef het in 1948. De Tweede Wereldoorlog was maar pas voorbij. Stalin had zijn invloedssfeer vergroot. In Polen, Roemenië, Hongarije, Bulgarije en Tsjechoslowakije maakte de Partij met de hulp van de NKVD jacht op niet-communisten. Ook in de Sovjet Unie zelf waren de politieke zuiveringen hervat. Het was niet ondenkbaar dat de stalinistische terreur zou uitmonden in de samenleving die Orwell in zijn roman afschilderde. Sterker nog, de Sovjet Unie voldeed op dat moment aan alle voorwaarden om in 1984 of eerder haar bevolking volstrekt monddood en willoos te hebben gemaakt.

Het vergde van Orwell weinig fantasie om de figuur van Grote Broer te scheppen, die als een tirannieke godheid miljoenen mensen onderdrukt. In werkelijkheid overtrof Stalin zijn fictieve dubbelganger. Hij was veel machtiger dan een tiran of een god. Niemand kon aan hem ontsnappen. Hij heerste over Rusland als het noodlot zelf.

Allerlei elementen van 1984 zijn uit het leven gegrepen: de armoedige levensomstandigheden van burgers, hun bespionering en vervolging, hun gevangenneming en marteling, hun deportatie naar heropvoedingskampen, net zo goed als de 'rectificatie van het verleden' die onder leiding van Grote Broer obsessieve vormen aanneemt.

Geschiedvervalsing is een beproefd middel om massamoord te rechtvaardigen. In de Sovjet Unie, waar de NKVD de historische archieven beheerde, werd een web van leugens gesponnen. Onschuldige boeren, arbeiders en ambtenaren gingen de geschiedenis in als landverraders, terwijl aan Stalin heldendaden werden toegeschreven die hij nooit had verricht.

Ook de nazi's waren hartstochtelijke geschiedvervalsers. Die deinsden er niet voor terug om Jezus Christus af te schilderen als 'de eerste antisemiet' en Teutoonse ridders 'voorlopers van het nationaal-socialisme' te noemen.

'1984' is op zijn best, daar waar het verhaal de werkelijkheid het dichtst benadert, met andere woorden: daar waar het verhaal ophoudt verháál te zijn. Als roman vind ik '1984' mislukt. Dat ligt vooral aan de bedscènes die erin voorkomen. De lezer wordt geacht te geloven dat Winston en Julia bereid zijn arrestatie, foltering en zelfs de dood te riskeren voor hun seksuele avonturen. Welnu, dat lijkt me een buitensporig hoge prijs voor de lusteloze krukkigheid waarmee deze twee gelieven elkander tussen de lakens te lijf gaan. Ik zou er in elk geval mijn bloes niet voor losknopen, laat staan mijn hoofd er voor in een strop steken. Van alle door Orwell geschreven boeken vind ik '1984' zijn slechtste werk, al moet ik daarbij aantekenen dat het minste van Orwell gunstig afsteekt bij het beste van menige andere auteur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden