Boekrecensie

Bullough schrijft over schurken en kleptocraten

Uitsnede uit omslag ‘Moneyland’ Beeld TR BEELD

Met een paar zorgvuldig voorbereide oneliners verstoorde schrijver/denker Rutger Bregman een dikke twee weken geleden het feestje van ’s werelds superrijken, het World Economic Forum in Davos. 

Mooie praatjes en beloftevolle betogen over filantropie genoeg, maar voor de Nederlander telde maar één vraag: waarom vermeed iedereen het echte probleem, belastingontwijking? “Het voelt alsof ik op een conferentie voor brandweermannen ben en niemand mag praten over water.” Waarom betalen de meest vermogenden op aarde niet een rechtvaardig deel van de collectieve lasten? Daar hoorde volgens Bregman, wiens praatje viraal ging op internet, de gesprekken over te gaan. “Al het overige is bullshit.”

Bregman mag zich geruggesteund weten door ‘Moneyland’ van Oliver Bullough, een Brits historicus die als journalist onder meer schreef voor The Guardian en The New York Times. Het boek is een doorwrochte geschiedenis van de grootste aller geldgoocheltrucs en tegelijkertijd een pamflet dat aan de kaak willen stellen. De pittige ondertitel van het Engelstalige origineel spreekt wat dat betreft boekdelen: ‘The inside story of the crooks and kleptocrats who rule the world’.

Complex aan wandaden

De gepresenteerde cijfers zijn duizelingwekkend: schattingen over de bedragen die jaarlijks uit economieën naar elders verdwijnen lopen uiteen van 1.100.000.000.000 tot 2.600.000.000.000 dollar. Alleen al in ontwikkelingslanden wordt ongeveer net zoveel geld verduisterd als het bedrag dat jaarlijks als hulpgeld hun kant opgaat.

De auteur benadrukt dat belastingvlucht slechts één facet is van een complex aan wandaden. Het gaat ook om het kopen van paspoorten en nepambassadeurschappen met de bijbehorende diplomatieke onschendbaarheid, het goedkoop van een ex-echtgenoot afkomen, het met veel juridisch geschut belemmeren van journalistieke onthullingen en - waar nodig - zelfs het uit de weg ruimen van klokkenluiders en andere lastposten.

Naast de begrensde wereld van de natiestaten is volgens Bullough een vrijwel grenzeloze nevenwereld ontstaan: Moneyland. Het geld stroomt automatisch naar het laagste punt. Rijken zoeken de wetten die hun het beste uitkomen, de rechtssystemen die hun de minste belemmeringen opleggen. Die neiging laat menig regering besluiten om almaar meer vrijheden toe te staan. Want wie niet meedoet, jaagt kapitaal en bedrijvigheid misschien wel naar elders.

Internet heeft het de Moneylanders alleen maar makkelijker gemaakt. Wie hun gangen na wil gaan moet van goeden huize komen en vooral veel geduld hebben: in een middag kan iemand een keten van bedrijven opzetten, zulke netwerken ontrafelen kan jaren kosten.

Grote stelligheid

Nederland blijft niet onvermeld in ‘Moneyland’. Het gaat dan vooral om de grote sommen geld die door de financiële instellingen hier stromen. Maar kennelijk wonen in dit doorsluisparadijs ook veel fatsoenlijke mensen: Nederland is het beste jongetje van de Europese klas, als het gaat om meldingen van verdachte financiële transacties (31 procent van het EU-totaal).

Omslag ‘Moneyland’ Beeld TR BEELD

Als het aan Bullough ligt, wordt werk gemaakt van de aanpak. Hoe langer Moneyland ongemoeid blijft, hoe groter de schade. De Brit beschrijft de grootschalige belastingontwijking als een kanker. Die tast het kapitalisme aan. Want waar geld het hoogste rendement oplevert, is niet langer de belangrijkste vragen voor de superelite. Het draait om waar hun vermogen de grootst mogelijke bescherming geniet. Dat vreet ook aan het vertrouwen in de democratie en de rechtsstaat, ook waar die nu nog hoog in het vaandel lijken te staan.

Met misschien net iets te grote stelligheid (laat dat eerst echt grondig onderzocht zijn) legt Bullough een rechtstreeks verband tussen de lobby van de Moneylanders en Russische inmenging bij de verkiezing van Trump, diens America First-beleid en de Britse keuze voor een brexit. Feit is in elk geval dat de ontwikkelingen de superrijken in de kaart spelen. Alleen in multilateraal verband kan een gedegen antwoord op het voortgaande verbergen van vermogens worden geformuleerd. Wie afstand neemt van dat soort samenwerking, kiest juist voor het faciliteren ervan. Niet voor niets twijfelt Bullough openlijk over de meest corrupte eilanden: moeten die gezocht worden in Caribische contreien of moeten we toch eerder denken aan Manhattan of de grootste stad van de Britse eilanden, waar de offshore-finance werd uitgevonden en elke dag wordt voorzien van nog geraffineerdere trekjes?

Oordeel: Doorwrocht maar iets te stellig pamflet over gegoochel met geld.

Oliver Bullough
Moneyland. Een zoektocht naar het verborgen geld van de superrijken en de multinationals
Vert. A. van Luipen, N. de Nijs Blik-Plasman, M. Palm & A. de Vries Thomas Rap; 424 blz. € 24,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden