Architectuurprijs

‘Brutaal cultuurcentrum’ Forum Groningen gekozen tot beste gebouw van Nederland

ForumgroningenBeeld Marcel van der Burg

Het Forum in Groningen is uitgeroepen tot het beste gebouw van het jaar. Juryvoorzitter Neelie Kroes vergelijkt het brutale cultuurcentrum met een ingeslagen meteoriet. Het gebouw is bovendien behoorlijk coronaproof.

“Heremetijd, wat is hier gebeurd?”, riep juryvoorzitter Neelie Kroes uit toen ze het Forum in Groningen voor het eerst zag. “Alsof een meteoriet is ingeslagen. Hoe dúrf je? En dan word je zo verrast door  wat er binnen allemaal aan de hand is.” Het gebouw heeft haar volledig weten te overtuigen tijdens een bezoek dat ze met de zeskoppige jury van architecten en bouwers bracht. Alle genomineerden, tien in totaal, werden bezocht. “We zijn het hele land door getuft in een grote bus, ver uit elkaar gezeten, met mondkapjes op, microfoontjes voor en handgel. Onderweg hadden we de mogelijkheid om onze indrukken aan elkaar te toetsen.” Behalve het Forum mocht de jury nog vier gebouwen onderscheiden.

Kroes moest er wel even over nadenken toen ze voor deze taak gevraagd werd door de Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus. “Ik vroeg: jullie weten toch wel dat ik een econoom ben en geen architect? Het was voor mij overtuigend toen ze zeiden: er zit zo veel deskundigheid in de jury, we willen jou als iemand die vanuit de gebruikers het team aanvoert. Dat vond ik overtuigend.”

BNA Beste Gebouw van het jaar, Forum Groningen, NL Architects

Het beste gebouw van Nederland is het Forum in Groningen, de enorme hoekige vuistbijl die pal naast de Martinitoren in de grond geslagen is en met zijn 45 meter lijkt te concurreren met de 97 meter hoge ‘Olle Grieze’. Een brutaal gebouw, waarvan de jury ‘zwaar onder de indruk’ is.

Inderdaad, het contrasteert met de omgeving, maar het past in Groningen met zijn moderne architectuur. Het is een huzarenstukje van NL Architects om zo’n kolos op zo’n krappe locatie te laten ‘landen’.

Het is vooral de binnenkant van het gebouw die de doorslag geeft voor de jury. “Een bruisende binnenwereld, waar studenten boven hun boeken hangen, kinderen spelen en gezinnen een dagje uit beleven.”

In een licht atrium voeren roltrappen de bezoekers naar binnenpleinen, die toegang geven tot de vele voorzieningen die er zijn ondergebracht: de bibliotheek, vijf filmzalen, het museum voor strips, evenementenzalen, studieplekken en horeca.

Er is overal mooi uitzicht op de stad, maar nergens zo mooi als op het dakterras. “Een gebouw met een enorme aantrekkingskracht en verblijfskwaliteit, een icoon, cultuurwarenhuis en stadshuiskamer.”

Het gaat bij deze prijs ook niet puur om de architectonische hoogstandjes. Mensen die wonen, werken en recreëren in gebouwen staan centraal. Op dit moment zijn die gebruikers vooral bezig met corona: hoe geschikt zijn huizen, kantoren en openbare gebouwen voor de nieuwe, ongekende omstandigheden? Hoewel alle genomineerde gebouwen werden ontworpen ruimschoots voor het virus toe sloeg, speelde dit ook bij de jury een grote rol, zegt Kroes. “Hoe is de ventilatie en de ontsluiting?”

Ze ziet een groot probleem voor de ‘verticale beweging’ met behulp van liften, waarvan nu maar een handvol mensen tegelijk gebruik mag maken. “Bij het Amerikaanse bedrijf Salesforce waar ik in de board zit, kon het nooit hoog genoeg. Het zit in het hoogste gebouw van San Francisco, maar dat is nu amper meer voor grote stromen werknemers te gebruiken.” Nee, de lift is volgens haar een behoorlijk problematisch ding geworden. En haar liefde nam niet toe toen ze tijdens het jureren met haar hand bleef steken tussen een paar liftdeuren. “Hij wilde weg en ik wilde er nog in – ik moet nu echt leren mijn tempo aan te passen”, lacht de 79-jarige Kroes.

Maar zonder gekheid: “Je moet naar lagere kantoorgebouwen, denk ik. Mijn verwachting is dat de trap een prominentere rol krijgt.” Daar moeten we nu serieus naar gaan kijken, want als beleidsmaker weet ze: “Als je er vandaag een beslissing over neemt, is dat morgen niet meteen gerealiseerd.” Bij de winnende ontwerpen speelt de lift geen hoofdrol, zegt ze. Het Forum is wel hoog, maar je maakt er vooral gebruik van roltrappen. “Daar zie je dat er meer mogelijkheden zijn.” Als Rotterdamse was Kroes erg gecharmeerd van Fenix I op Katendrecht. Ook dat woon-werkgebouw blijkt al klaar voor het nieuwe normaal, met veel mogelijkheden voor ontspanning, thuiswerken en groen. Ook het idee dat de ontmoeting tussen buren door de architectuur wordt bevorderd, spreekt haar aan. “Als je in woningbouw niet alleen verschillende inkomenscategorieën maar ook leeftijdscategorieën een plaats geeft, sla je zo veel vliegen in een klap. Normaal gesproken ben ik niet zo voor overheidsingrijpen, maar in dit soort situaties heeft het zin.” Ze kan zich Katendrecht nog goed herinneren van vroeger: “Toen kwam je daar als vrouw alleen niet. En moet je nu eens kijken. Dat is zo fascinerend aan architectuur.”

Alle inzendingen en genomineerden zijn hier te zien.

Beeld Fenix

Categorie leefbaarheid & sociale cohesie: Fenix 1, Rotterdam, Mei architects and planners

Rotterdam houdt van superlatieven en die biedt Fenix I. Om de havenloods uit 1922 op Katendrecht om te toveren tot een woon-werkgebouw was een miljoen kilo staal nodig. Daarmee is een constructie bovenop het oude gebouw gezet in de vorm van een tafel, waarop een wooncomplex van 214 appartementen kon worden gezet. Onderin het gebouw, de oude loods, is ruimte voor horeca, kantoren, maar ook voor kindercircus Rotjeknor en Conny Jansen Danst – in totaal is er 45.000 vierkante meter beschikbaar gekomen.

Maar het zijn niet zozeer de grote getallen die de jury overtuigden. Mei architects maakte de kolos juist heel uitnodigend voor bewoners, gebruikers en de omgeving. Op straatniveau is het gebouw heel toegankelijk, er is zelfs een passage dwars door het complex heen.

Het woonblok is zo gebouwd dat bewoners elkaar wel moeten tegenkomen: het principe van de galerijflat is in ere hersteld. Je gaat niet met een lift direct naar je voordeur, maar alle voordeuren komen uit op buitengalerijen. Zo ontstaat, boven een groene binnentuin, een woongemeenschap waar mensen elkaar tegenkomen.

Beeld Stijn Bollaert

Categorie identiteit & icoonwaarde: Parkpaviljoen, Otterlo, De Zwarte Hond & Monadnock

Het werkt eerst verwarrend, zo midden op het Nationale Park De Hoge Veluwe. Een gebouw van aluminium? Had dat geen hout moeten zijn? Maar wonderwel past het mat glanzende, goudkleurige nieuwe Parkpaviljoen prachtig in de bosrijke omgeving. Met zijn kleur en puntdaken oogt het bijna sprookjesachtig.

Binnen wordt, op het gewelfde plafond een spel van licht en schaduw geprojecteerd, alsof de zon er door het bladerdak schijnt. Je voelt je er meteen thuis. Op een koude dag wil je je nestelen bij de grote haard in art-decostijl.

Aan de gelambriseerde wanden hangen de enorme koppen van twee edelherten. Deze traditionele, wat zware elementen versmelten wonderwel met de lichte, verfijnde glazen gevels die zicht bieden op de prachtige omgeving en in de zomer open kunnen.

“Een hedendaags landhuis”, oordeelt de jury, die het vergelijkt met jachtslot Sint Hubertus van Berlage, het architectonische hoogstandje even verderop in het park.

Beeld Franziska Mueller Schmidt

Categorie stimulerende omgevingen: Uitbreiding Rietveldacademie en Sandberginstituut, Amsterdam, Fedlev o.l.v. Paulien Bremmer i.s.m. Hootsmans architectuurbureau

De Rietveld Academie in Amsterdam had behoefte aan een gebouw waar ruimte is om te experimenteren en door grenzen heen te breken. Die wens is heel concreet gemaakt in dit vernieuwende onderwijsgebouw. Er zijn geen gangen, maar juist meerdere entrees van buitenaf. Ook vaste muren zijn er nauwelijks. Met flexibele hefdeuren kunnen de ateliers worden omgetoverd tot kleinere lesruimtes.

Het dak doet dienst als openluchtwerkplaats. Het ontwerp is ontstaan door samenwerking van architecten en kunstenaars die daarvoor het collectief Fedlev oprichtten. De open structuur doet denken aan de beroemde Openluchtschool van Duiker uit 1930.

Voor schoolgebouwen gelden strenge regels en is een beperkt budget beschikbaar, maar dit is het bewijs dat er toch uitgesproken keuzes gemaakt kunnen worden, vindt de jury. Zoals voor natuurlijke ventilatie – een actueel thema. “Ramen die gewoon open kunnen dragen bij aan een aangenaam binnenklimaat.” In de schaduw van de torenflats van de Amsterdamse Zuidas is dit bescheiden, open gebouw bijna letterlijk een verademing.

Beeld Ewout Huibers

Categorie particuliere woonbeleving: Tiny Holiday Home, Vinkeveen, i29 Architects

Een vakantiehuis aan de Vinkeveense plassen is natuurlijk een grote luxe, maar met een woonoppervlak van 75 vierkante meter is het toch een bescheiden droomhuis. Klein voelt het overigens helemaal niet aan. Door vier blokken rond een patio te plaatsen, weet i29 Architects veel ruimte te suggereren. Alle glazen puien kunnen open – op een mooie dag lopen binnen en buiten in elkaar over. En alles zit er in: woonkamer, keuken en drie slaapkamers. Door de vorm en materiaalkeuze – hout en beton – lijkt het een heel simpel ontwerp. Maar het is perfectionistisch tot in detail, oordeelt de jury. En dit mag dan een vakantiewoning zijn, het biedt inspiratie voor ‘gewone’ woonhuizen. “Een voorbeeld van hoe we kleiner kunnen wonen zonder in te leveren op kwaliteit.”

Lees ook: 

Nieuwbouw die teruggaat naar de natuur

Ruim honderd gebouwen dingen mee naar de titel Beste gebouw van het jaar. Verwijzingen naar de natuur en organische vormen spelen een belangrijke rol.

Voor een tiny house heb je een lange adem nodig

Het loopt nog geen storm op de markt voor vrijstaande minihuisjes. Hoe realiseerbaar is zo’n duurzaam en betaalbaar alternatief voor een koophuis?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden