Toneelbewerking van 'De welwillenden' door Toneelgroep Amsterdam, 2016

75 jaar bevrijdingOorlogsklassieker

Bombastisch epos over een nazi die eindigt als succesvol manager

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. Vandaag ‘De Welwillenden’ van Jonathan Littell.

Er worden heel wat boeken verfilmd, maar dat een recente roman tot een opera wordt bewerkt, is veel zeldzamer. Het overkwam ‘De Welwillenden’ van de Frans-Amerikaan Jonathan Littell. Afgelopen voorjaar ging de opera ‘Les Bienveillantes’ van de Catalaanse componist Hector Parra in première, in een regie van de ‘hotte’ regisseur Calixto Bieito.

Littell beschreef in ‘De Welwillenden’ tot in de meest gruwelijke details de massamoord in Babi Jar, de verplettering van de Duitse troepen tijdens de slag om Stalingrad, de onvoorstelbare levensomstandigheden in de concentratiekampen en de apocalyptische chaos tijdens de val van Berlijn.

Operaregisseur Bieito – die toch een voorkeur heeft voor ruige taferelen – kon dat niet op de bühne brengen. Wijselijk concentreerde het muziektheaterstuk zich op de ontwikkeling van het innerlijk leven van de hoofdpersoon. De allerscherpste kantjes gingen daarmee wel van het verhaal af, en daardoor was de opera, hoe fraai en integer ook, toch minder overrompelend dan Littells roman.

Ambitieuze roman

Het vuistdikke, zorgvuldig gedocumenteerde boek, dat bij zijn verschijnen in 2006 insloeg als een bom, omvat aanzienlijk meer dan een opera aankan. Het is zonder twijfel de meest ambitieuze roman die in ­deze eeuw in Frankrijk verscheen.

Het verhaal wordt gepresenteerd als de bekentenis van de homoseksuele Max Aue. In nazi-Duitsland maakt hij carrière als officier in de SS. Hij ontkomt op miraculeuze wijze aan de ineenstorting van het Derde Rijk. Na de oorlog maakt hij in het naoorlogse Frankrijk carrière in het bedrijfsleven.

Jonathan LittellBeeld Benjamin Loyseau

Intussen heeft hij ook nog zijn moeder vermoord en een incestueuze relatie beleefd met zijn zuster Una, bij wie hij (vermoedelijk) zelfs een tweeling heeft verwekt.

Om deze enorme en diverse thematiek hanteerbaar te maken heeft de schrijver de opzet gevolgd van Euripides’ toneelstuk ‘Oresteia’ en bovendien de hoofdstukken de titels en de sfeer meegegeven van een Baroksuite, met benamingen als Toccata, Allemande, Air en Gigue – een omstandigheid waarmee Parra bij zijn opera uiteraard dankbaar rekening hield.

Max Aue vertelt al zijn belevenissen zonder een spoor van berouw. Dat werd bij publicatie van het boek van verschillende zijden als bedenkelijk aangemerkt, maar men mag niet vergeten dat na de oorlog velen die een grofweg vergelijkbaar parcours hadden afgelegd, nog steeds dachten zoals hij.

Jurist

Midden januari stond de Franse pers vol artikelen over iemand die sterk aan Max Aue deed denken, omdat ook hij na de oorlog ongehinderd een lange, briljante carrière in het bedrijfsleven opbouwde: de jurist en voormalige SS-generaal Reinhard Höhn (1904-2000).

Anders dan Aue nam Höhn niet zelf deel aan de slachtingen van de Tweede Wereldoorlog, maar wel was hij een van dé juristen van het Derde Rijk, hoogleraar aan de universiteiten van Berlijn en Jena.

Na 1945 hield hij zich enige tijd gedeisd, maar spijt had hij niet, en in de jaren vijftig ontpopte hij zich tot een vooraanstaand opleider van managers. Voor de Bundeswehr schreef Höhn over de rol van het leger in de opvoeding van het volk.

Aanleiding voor het oprakelen van het verleden van Höhn was het verschijnen van een boek van de vooraanstaande Franse historicus Johann Chapoutot.

Aan de hand van Höhns ideeën toonde hij omstandig hoe het nazi-gedachtengoed is doorgesijpeld in het huidige managementdenken: resultaatgerichtheid, minachting voor minder productieven en voor ambtenaren en hun ethiek, optimalisatie, en dit alles op basis van sociaal-determinisme.

Meer nog dan de opera van Hector Parra doet het boek van Chapoutot ons beseffen dat Littells ‘De Welwillenden’ niet alleen de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog aanschouwelijk maakt en ons zo bij de les houdt, maar door het belichten van de naoorlogse carrière van zijn hoofdpersoon ook nog eens de vinger legt op een tot nadenken stemmende onderstroom in onze huidige samenleving.

Wie het nazi-gedachtengoed op de mesthoop waande, komt van een koude kermis thuis.

Beeld -

De Welwillenden
Jonathan Littell
De Arbeiderspers

Lees alle columns over oorlogsklassiekers:

‘Quarantaine’ van G.L. Durlacher: Nooit meer buitenstaander

Tot Bevrijdingsdag bespreekt L&G iedere week een klassiek oorlogsboek. Allereerst ‘Quarantaine’ van G.L. Durlacher uit 1993.

‘Het bittere kruid’ leest als een dystopie

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter & Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In januari: de Jodenvervolging in Nederland. Vandaag:‘Het bittere kruid’.

‘Het Achterhuis’ is veel meer dan een oorlogsooggetuigenverslag

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter & Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In januari: de Jodenvervolging in Nederland. Vandaag: ‘Het Achterhuis’.

Etty Hillesum creëerde een schuilplaats van woorden

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In januari: Jodenvervolging in Nederland. Vandaag: ‘Het verstoorde leven’.

Bij Vestdijk is een verzetsheld een ‘verzetsheld’

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag: ‘Pastorale 1943’.

Bonhoeffer, icoon van moed en menselijkheid

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag de brieven van Dietrich Bonhoeffer.

Lafbekken en opportunisten in ‘Alleen in Berlijn’

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag ‘Alleen in Berlijn’ van Hans Fallada.

Oorlogsklassieker ‘De Vergelding’ toont Jan Brokkens meesterschap als geschiedschrijver

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag ‘De vergelding’ van Jan Brokken.

Mulisch’ ‘Stenen bruidsbed’ is voer voor psychiaters

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag ‘Het stenen bruidsbed’ van Harry Mulisch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden