Review

Bomans in milde ironie en tobbende twijfel

Godfried Bomans' geestige pen maakte hem tot een buitengewoon succesvol auteur in de jaren vijftig, zestig met boeken als 'Erik' en 'Pieter Bas', en zijn verzamelde columns. Maar met de tijd werd hij ook een tobbende beschouwer van de moederkerk en van een geloof dat ook bij hem in crisis raakte. In Den Haag is een tentoonstelling aan hem gewijd.

Er was waarschijnlijk geen stad ter wereld waar Godfried Bomans zo in tweestrijd verkeerde als Rome. De Eeuwige Stad, waar de paus de schatten van het christendom bewaarde, boezemde hem zowel ontzag in als afkeer. Staande op het Sint Pietersplein vertelt Bomans voor de tv in 1970 dat hij de fraaie heiligenbeelden op de zuilengangen van Bernini beschouwt als 'ooms en tantes', maar aan de andere kant vreest hij dat kerkelijke pracht en praal de kern van het christelijk geloof hebben gedood.

'We moeten terug naar de bron, de oertekst' is een regelmatig terugkerende opmerking. We zien een verscheurde Bomans, die zich in gemoede afvraagt: wat is nu het wérkelijke geloof, zonder al die roomse toeters en bellen? Fragmenten van de NCRV-productie 'Stroomt er nog water in Rome?' zijn te zien op de expositie 'Godfried Bomans, de fluwelen duivel', in het Letterkundig Museum.

Hoe katholiek was Bomans nog aan het einde van zijn leven? ,,Hij verkeerde in een geloofscrisis'', zegt zijn vriend en biograaf Michel van der Plas (74). Opgevoed als zoon van de Moederkerk, de kerk waaraan geen smet of blaam kon kleven en waaraan een katholiek gedoopte al zijn liefde verschuldigd was, groeide Godfried langzaam uit tot een kritische beschouwer. ,,Ik denk dat hij zich, net als ik, niet meer zo makkelijk het etiket katholiek opplakte. Zelf noem ik me liever, hoe pretentieus ook, christen. Ik probeer de Christus van de evangeliën te doorgronden. Ik vermoed dat Bomans er ook zo over dacht.''

Van der Plas publiceerde in 1982 de deelbiografie 'Godfried, het leven van de jonge Bomans', waaruit blijkt dat twijfel al vroeg Bomans' metgezel was. In april 1944 kiest hij één dag voor zijn kerkelijk huwelijk met Pietsie Verscheure het hazenpad. ,,Hij durft de beslissende stap -voor katholieken is dat het kerkelijk huwelijk- niet aan en trekt zich in extremis terug.''

De last van het katholicisme met al zijn ge- en verboden was Bomans te zwaar. ,,Als de rk kerk de waarheid bezit waarom staat dat dan niet in de wolken geschreven?'' Van der Plas: ,,Hoewel Godfried altijd in hoofdzinnen schreef en hij zeker in zijn begintijd zeer stellig, moralistisch zelfs, overkwam, werd hij hoe langer hoe onzekerder over de waarheden en waarden die hij in zijn opvoeding had meegekregen. Aan het eind van zijn leven uitte hij die twijfel in vraaggesprekken op de televisie. Is er een voortbestaan na de dood?, wilde hij weten. Zijn uitspraak 'nu weet zij het' bij de dood van zijn moeder, is in dat opzicht veelzeggend. Ik denk dat Godfried direct daarna dacht: ik zou het zélf zo graag willen weten.''

Bomans wist 'het' toen hij op 22 december 1971 op 58-jarige leeftijd overleed. Hij verkeerde vlak voor zijn dood in ontreddering, weet Van der Plas. Wat ging er nu met hem gebeuren? Bomans' vrouw Pietsie, met wie hij in augustus 1945 alsnog was gehuwd, zat aan het sterfbed. 'Arme jongen', had ze volgens Van der Plas gefluisterd.

Bomans' nieuwe biograaf Gé Vaartjes (47) kan zich niet voorstellen dat de auteur ondanks al zijn twijfels ooit heeft overwogen de band met de kerk te verbreken. ,,Zijn 'Beminde gelovigen' is bijna een ode aan het geloof waarin hij is grootgebracht. Natuurlijk, Bomans drijft op milde manier de spot met regeltjes en gebruiken in de kerk, nooit cynisch; ironie duidt op verbondheid, cynisme op afscheid.''

Van der Plas proeft in 'Beminde gelovigen' vooral een heimwee naar het rijke roomse leven, de warmte en veiligheid van een kerk die sinds de jaren zestig niet meer bestond. ,,Godfried had met mij een nooit officieel opgericht 'Genootschap tot Instandhouding van het Rijke Roomsche Leven'. Als ik bij hem op bezoek ging in Bloemendaal, riep hij bij het openen van de deur al: 'Ja, het is Pasen'. Dan volgde er een hele preek die voortduurde tot we in zijn werkkamer zaten. Ik voegde mij geheel en al in dat jargon en somde bijvoorbeeld de vreselijke zonden op die de biechtvaders in de vastentijd te horen zouden hebben kregen. Zoiets kan heel goed in onze kerk.''

Van de stelligheden van die 'gezellige' kerk was Bomans hoe langer hoe minder gecharmeerd. In het boekje 'In de kou', een coproductie uit 1969 van Bomans en Van der Plas, rept Bomans van het 'gegil' van pater Borromeus die 'het zelf ook niet helemaal geloofde'. Vaartjes ziet in de ziel van de schrijver een groot dualisme woeden: trouw willen blijven aan de kerk én er niet volledig meer in kunnen geloven.

In de NCRV-productie 'Bomans in triplo', eveneens te zien, stelt de auteur indringende vragen aan broer Arnold en zuster Wally, beiden in een klooster. Terwijl Arnold met vreugde de plaats aanwijst waar hij inmiddels begraven ligt ('verenigd met Christus'), vraagt zijn broer zich vertwijfeld af of het leven niet méér is dan 'antichambreren op het hiernamaals'.

Werd Bomans naarmate hij ouder werd 'protestantser'? Hij stemde GPV en was vaker bij de NCRV dan bij de KRO. Van der Plas neemt het woord protestant niet in de mond. ,,Ik zou hem erasmiaans willen noemen. Erasmus, de filosoof van het niet precies weten, de man die gekant was tégen de stelligheid. Een erasmiaanse geest wikt en weegt alle voors en tegens.'' En komt er vervolgens niet uit? Glimlachend beaamt Michel van der Plas de wijze uitspraak van Prediker: 'Wie kennis vermeerdert vermeerdert smart'. ,,Prediker is een scepticus en dat zijn Godfried en ik ook. Ik geloof wel dat er een absolute waarheid is, maar die wordt ons pas na dit leven geopenbaard. Godfried en ik zijn ons steeds meer gaan ergeren aan de mentaliteit van de demonstrant. Diens spandoek heeft altijd gelijk. Godfried en ik vinden dat op de achterkant altijd een vraagteken moet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden