wetenschap

Boerhaave schiep orde in de medische chaos

Beeld Collectie Amsterdam Museum

Het genie Herman Boerhaave (1668-1738) gaf de geneeskunde haar huidige, natuurwetenschappelijke vorm. Het naar hem vernoemde wetenschapsmuseum in Leiden eert hem met een expositie.

Eigenlijk moet hij dominee worden, net als zijn vader, of theoloog. Maar de jonge Herman Boerhaave kiest voor een studie filosofie in Leiden, en koopt een bul aan de universiteit van Harderwijk, zoals in die tijd wel meer gebeurde. Hij is dan doctor in de geneeskunde, zonder dat hij een patiënt heeft gezien of een college geneeskunde heeft gevolgd. Dat laatste is niet zijn schuld: die studie ligt in Leiden op zijn gat. Boerhaave krijgt de taak om daar wat aan te doen.

Boerhaave neemt de studie op de schop. En in feite de hele universiteit, waar hij onder meer rector magnificus is, alsmede hoogleraar geneeskunde, hoogleraar scheikunde en hoogleraar botanie. En ook die vakgebieden pakt hij aan. Studenten komen van heinde en verre om bij hem college te lopen, en zijn al een half uur voor aanvang aanwezig omdat er anders geen plek meer is. “Met zijn begrip, oordeelkunde, geheugen en ijver bereikt hij meer dan al zijn voorgangers in de hele wereld samen”, schrijft een Schotse student.

Zijn grootste invloed heeft Boerhaave op de geneeskunde. Er is een syndroom naar hem vernoemd, waarbij de slokdarm scheurt, meestal door te hevig eten of drinken, maar dat is eigenlijk bijzaak. “Hij schiep orde in de medische chaos”, legt conservator Tim Huisman van Rijksmuseum Boerhaave in Leiden uit. Herman zou dit jaar 350 zijn geworden, en dus heeft het museum een expositie ingericht over zijn naamgever.

Humeuren

Huisman: “De geneeskunde berustte in die tijd op een stelsel van uit de Middeleeuwen overgenomen theorieën die niet langer houdbaar bleken.” Aderlatingen en klysma’s, bedoeld om de vier ‘humeuren’ van het lichaam in balans te brengen, doen zelfs meer kwaad dan goed. “Daar komt vervolgens van alles voor in de plaats, maar er wordt maar weinig gecheckt of het ook echt klopt en werkzaam is. Boerhaave, geïnspireerd door de experimentele natuurkunde van Newton en Boyle, neemt de proef op de som. Zo scheidt hij het kaf van het koren, en ontwikkelt hij eigenlijk een nieuwe geneeskunde.”

Anatomisch preparaat van een kinderhoofd toegeschreven aan Frederik Ruysch

Dat Boerhaave een van de grootsten van zijn tijd was, betekent nog niet dat het eenvoudig is om ook een boeiende expositie over hem te maken. Het Rijksmuseum Boerhaave is nu bijna een jaar heropend met een nieuwe tentoonstelling die mooier en interactiever is dan het oude werk. Zoveel moeite is er voor de expositie ‘Herman Boerhaave & De Gouden Eeuw van de wetenschap’ niet gedaan. Wel is er zorgvuldig bewaard: een replica van het door hem zelf ontworpen scheikunde-oventje, gemaakt voor de tentoonstelling van 1968, staat weer in de vitrine. Boerhaave’s originele herbarium is in bruikleen van museum Naturalis.

De tentoonstelling gaat niet alleen over de grote geneesheer zelf, maar ook over zijn tijd en zijn tijdgenoten. Een paar vacuüm-pompen, bijvoorbeeld, waar natuurkundigen experimenten mee deden om uit te vogelen wat lucht nou eigenlijk is. Huisman: “Daar werd dan een konijn in gezet, om te kijken wat er precies gebeurt als je de lucht wegpompt. Boerhaave heeft dat soort experimenten in zijn studententijd veel gedaan.” Ietsje verderop staat een variant van plexiglas waarmee bezoekers zelf een vacuümpje aan kunnen leggen, zij het zonder konijn.

Preparaten

Andere tijdsgenoten: de instrumentenbouwer Daniël Fahrenheit, van de temperatuurschaal. Fahrenheit werkte in Amsterdam en Den Haag, en correspondeerde met Boerhaave, die zowel voor zijn geneeskunde als voor zijn scheikundige werk goede thermometers nodig had. Van anatoom Frederik Ruysch zijn wat preparaten te zien: een babyhoofdje, -armpje en -beentje op sterk water. De laatste twee netjes voorzien van een beetje kant, zodat de wond niet goed zichtbaar is. Ruysch was vooral beroemd om zijn preparaten van vaatstelsels, en zijn beeld van het menselijk lichaam als een serie buizen met vloeistoffen erin zou van grote invloed zijn op Boerhaave.

In een vitrine liggen de presentielijsten van een van Boerhaave’s colleges: daarop staan namen uit Nederland, Engeland, Schotland, en eentje uit Zweden: die van de grote botanicus Carl Linneaus, die in Leiden de plantkunde doet als Boerhaave botanicus in ruste is.

Kasteel Oud-Poelgeest

Achterin de zaal is ruimte gereserveerd voor Boerhaave’s privéleven. Hij was een van de rijkste mannen van Leiden, ook omdat hij goed getrouwd was, met de dochter van een handelaar. Naast zijn woning aan het Rapenburg bezat hij het kasteel Oud-Poelgeest, net buiten de stad. Op het omringende landgoed legde hij een bomencollectie aan. De ruimte in het museum laat zien wat voor dingen een rijke patriciër in de eerste helft van de achttiende eeuw in huis had: mooie meubels, Japans porselein, en een technologisch hoogstandje: een slingerklok.

Cilinder voor proeven in samengeperste lucht.

Daar hangen ook de topstukken van de expositie: twee schilderijen van Boerhaave, gemaakt door Rembrandts leerling Aert de Gelder. Het familieportret, met zijn vrouw Maria Drolenvaux en dochter Johanna Maria, komt kersvers uit het restauratie-atelier van het Rijksmuseum: het werk was afgelopen maandag pas klaar.

Kunsthistorisch gezien is De Gelder een opmerkelijke keuze, aldus conservator Huisman: “De Gelder werkte nog in de stijl van Rembrandt, terwijl dat toen al helemaal uit de mode was. Boerhaave kiest er toch tot twee keer toe voor om zich door hem te laten schilderen. We weten dat De Gelder een oogafwijking had, dus misschien dat hij als patiënt door Boerhaave is geholpen en er zo een band ontstond. Of misschien dat de schilder de voorkeur kreeg, omdat ze allebei strenge calvinist waren.”

In 1638 overlijdt Boerhaave, bijna zeventig, aan hartfalen. Hij was op en versleten. Hij is college blijven geven tot het echt niet meer ging. Nederland blijft hem nog eeuwenlang eren door scholen, straten en een museum naar hem te vernoemen. Een vitrine bij de ingang van de zaal toont verschillende aandenkens die naar hem verwijzen: munten, een oud biljet van 20 gulden met zijn afbeelding, en een groen camee met de geneesheer, van het Britse bedrijf Wedgwood. Zelfs in het buitenland viel munt te slaan uit zijn nagedachtenis.

Herman Boerhaave & De Gouden Eeuw van de wetenschap. Rijksmuseum Boerhaave, Leiden. Volwassenen €12,50, kinderen €5. Gratis toegang op 31 december, Boerhaave’s geboortedag.

Lees ook: 

Hendrik Lorentz was de grand old man van de natuurkunde 

In Teylers Museum is het laboratorium van Hendrik Lorentz in oude glorie is hersteld. In Arnhem werd het gerestaureerde monument dat in 1931 voor deze natuurkundige werd opgericht, opnieuw onthuld. Wie was deze man voor wie bij zijn overlijden het openbare leven kwam stil te liggen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden