Media

Boeken verdwijnt: waar blijft de diepgang?

Beeld Studio Vonq

‘VPRO Boeken’ stopt en daarmee verdwijnt het laatste literaire tv-programma van de buis. Aandachtig en diepgravend over boeken spreken, dat moet nu in andere programma’s. Gaat dat ook echt gebeuren? Daar wordt aan getwijfeld.

In een lege studio met uitzicht over het IJ in Amsterdam zit Alies Pegtel aan een simpel houten tafeltje. Zij is journalist en historicus en schreef een boek over de rol van de vrouw in de geschiedenis. Non-fictie, voor een tamelijk beperkt publiek. Voordat de beroemde Arthur Japin aanschuift krijgt ze dik een kwartier om over haar boek te vertellen. Slow tv van het traagste soort. Ongekend in een tijd waarin 280 tekens op Twitter al gelden als essay.

‘VPRO Boeken’, het laatste boekenprogramma van de Nederlandse televisie, stopt. Zondagochtend is de laatste uitzending en dan heeft het programma iets meer dan veertien jaar bestaan. Sinds de eerste aflevering passeerden twaalfhonderd schrijvers de revue. Die werden soms wel een half uur lang aan de tand gevoeld over hun boeken.

“Als het ouderwets is om aan een ­tafeltje schrijvers te interviewen over hun werk, dan is elke talkshow ouderwets”, schreef Jeroen van Kan, oud-presentator van het programma, afgelopen november in een ingezonden brief in NRC. Hij deed een oproep om het programma te behouden en voelde zich daarbij gesteund door honderden mede-ondertekenaars van die brief, onder wie veel schrijvers. 

De formule van VPRO Boeken is eenvoudig: schrijvers vertellen over hun nieuwe boek in een een-op-eengesprek met de presentator. Behalve Van Kan vervulden Wim Brands, Carolina Lo Galbo en Tjitske Mussche die rol. De setting is intiem, de interviewer goed voorbereid, de auteurs hoeven niet in snelle quotes te spreken, maar kunnen uitgebreid en met aandacht vertellen over hun creatie. En via die creatie leert de kijker ook de schepper kennen. Het programma ademt rust. Fictie, non-fictie, poëzie, voor alles is er een plek. Statuur is van ondergeschikt belang, bekende en onbekende schrijvers krijgen evenveel ruimte. 

Carolina Lo Galbo en Jeroen van Kan van ‘VPRO Boeken’. Tjitske Mussche verving in de afgelopen maanden Van Kan.Beeld Trouw

Grote dingen in het leven

Door dit alles gaat nu een streep, tot verdriet van schrijver Jan Brokken. Hij was meerdere malen te gast en waardeerde vooral de diepgang van de interviews. “Dat was iets heel anders dan een paar vraagjes stellen. De presentatoren probeerden echt de visie van de schrijver uit een boek te halen. Door daarover te praten leverden ze een bijdrage aan het debat over de grote dingen in het leven.”

Brokken noemt het treurig dat de tv-bazen niet beseffen welke ‘verwoesting’ ze aanrichten. “Het woord cultuurbarbaren gebruik ik niet graag, maar nu zitten ze ook al bij de VPRO.”

Voor zijn schrijverscarrière had Brokken veel aan het programma. Het gesprek dat hij in 2013 voerde met presentator Wim Brands over zijn boek ‘De vergelding’ noemt hij ‘het beste interview dat hij ooit heeft gedaan’. “Het boek werd daarna onmiddellijk een succes.” Met het verdwijnen van het programma wordt volgens hem het signaal gegeven dat het ‘kennelijk niet meer hot is om te lezen’. “Wij hebben een grote leescultuur, maar die moet wel worden gevoed.”

Daar is Adriaan van Dis het mee eens. Maar hij betwijfelt of een boekenprogramma de enige aangewezen weg is. De schrijver en Neerlandicus noemt zichzelf ‘een wanhopige optimist’ en ziet ook nieuwe kansen. “Nu komt er misschien ruimte voor een andere vorm waarmee we jongeren wél weten te bereiken. Zoiets als een literaire podcast bijvoorbeeld. Jongeren kijken allang geen gewone televisie meer. We moeten uit onze benauwde veste stappen en proberen in hun belevingswereld te komen.”

Zelf presenteerde Van Dis tussen 1983 en 1992 het toonaangevende literaire programma ‘Hier is… Adriaan van Dis’. In de toekomst hebben schrijvers geen podium meer, vreest hij. “Een boekbespreking in een ander programma mist de diepgang van een programma dat uitsluitend over boeken gaat. Het gevaar is dat het gesprek oppervlakkig wordt.”

‘Lezen maakt weerbaar’

Naar VPRO Boeken keek een select publiek, maar ook die relatief kleine groep mag volgens Van Dis niet worden vergeten. “Het gaat erom dat je iemand echt raakt. Een fluistering kan soms het effect hebben van een megafoon.” En hij pleit voor ‘enige tucht’ bij het stimuleren van lezen. “Lezen maakt ons weerbaar, iets wat de politiek niet meer lijkt te beseffen.” 

Gebrek aan kijkers is niet de oorzaak dat het programma stopt, zegt VPRO-hoofdredacteur Willem van Zeeland. “Nee, het is niet het best bekeken programma, maar dat is ook niet wat je met zo’n programma beoogt.” Het is ‘spijtig’ dat het programma verdwijnt, zegt hij, maar een aderlating wil hij het niet noemen. Zelf had hij weinig invloed op de beslissing van de NPO. “Het was een typisch VPRO-programma dat ook het juiste publiek bediende. Maar de NPO wil iets anders met de programmering op zondagochtend.” Wat dat is, weet hij niet. 

Wel komt de VPRO begin januari met het algemene cultuurprogramma ‘Mondo’, dat een prominente plek krijgt op de zaterdagavond. Presentatrice Nadia Moussaid ontvangt schrijvers, filmregisseurs en muzikanten uit binnen- en buitenland. Boeken blijven een belangrijk deel van het nieuwe programma, verzekert Van Zeeland: “En ook de gesprekken blijven lang en diepgaand”.

Alsnog lof

Drie weken geleden kregen de makers van VPRO Boeken op het nippertje nog de Groenman-taalprijs van de stichting Let Op Uw Taal (Lout). Die wordt elke twee jaar uitgereikt aan een mediapersoonlijkheid in Nederland of Vlaanderen die zich onderscheidt door een juist en creatief gebruik van het Nederlands. Volgens de jury krijgt het programma zo ‘alsnog de lof toegezwaaid die het verdient’. 

Het besluit over die prijs was al genomen voordat bekend werd dat het programma zou stoppen, zegt juryvoorzitter Hans Heestermans. “Dit programma is heel waardevol, zeker in deze tijd van ontlezing. Het stimuleerde lezen en dat is belangrijk voor het verwerven van taal.” Heestermans betwijfelt of een algemeen cultureel programma op zaterdagavond die rol kan overnemen.

Het boek op tv

Zolang er televisie is, zolang zijn er ook boekenprogramma’s. In de jaren zestig waren het promotieprogramma’s voor cultuur, zoals ‘Muze in spijkerbroek’ en ‘Literaire ontmoetingen’. Dat lag nog best gecompliceerd, want de relatie tussen hoge cultuur in de vorm van literatuur en een massamedium als televisie lag volgens sommige intellectuelen niet voor de hand.

Adriaan van Dis wist met zijn programma ‘Hier is… Adriaan van Dis’ een brug te slaan en een boekenprogramma te maken voor een breed publiek. Hoewel de faam van het programma nog altijd doorklinkt, had het slechts acht afleveringen per jaar en keken er ‘maar’ tussen de 350.000 en 500.000 mensen naar. Ook is het een fabeltje dat er na een uitzending steevast een run volgde op de boeken die werden besproken.

In 1984 kreeg Boudewijn Büch zijn eigen boekenprogramma, maar dat werd al snel een breder cultuurprogramma dat uiteindelijk werd omgedoopt tot ‘De Wereld van Boudewijn Büch’. Boeken behielden  altijd een prominente plaats.

In 1995 volgde Michaël Zeeman met ‘Zeeman met boeken’, onderdeel van het cultuurprogramma ‘Laat op de avond na een korte wandeling’.

‘VPRO Boeken’ is sinds 2005 te zien op de Nederlandse televisie, aanvankelijk met Wim Brands als presentator. Na zijn overlijden volgde Jeroen van Kan hem op, vanaf 1 januari 2017 afwisselend met Carolina Lo Galbo. Van Kan werd de afgelopen maanden vervangen door Tjitske Mussche. Gemiddeld trok het programma op zondagochtend tussen de 50.000 en 200.000 kijkers.

De laatste uitzending van ‘VPRO Boeken’ is op 29 december om 11.20 uur te zien op NPO 1.

‘Mondo’ is vanaf 11 januari elke zaterdag om 22.00 uur te zien op NPO 2. Herhaling op zondag om 17.05 uur.

Lees ook:

Mooie huiskamergesprekken over boeken

De eenvoud van het tv-programma ‘VPRO Boeken’ sprak Carolina Lo Galbo altijd al aan. ‘Twee mensen en een boek.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden