Boeken over WO II gaan bijna altijd over persoonlijke gebeurtenissen, terwijl juist een breed perspectief veel te bieden heeft

Beeld Anita Huisman

In het grote aanbod aan boeken over WO II tref je meer persoonlijke geschiedenissen aan dan brede perspectieven.

Het voortschrijden van de jaren heeft onvermijdelijk effect op de beeldvorming over oorlogen. De woede over de waanzin verdwijnt achter de horizon: met de beeltenis van Napoleon worden tegenwoordig zuurtjes en cognac verkocht. Het is alleen daarom al interessant om te bezien wat de komende jaren gebeurt met het terugkijken op de Eerste Wereldoorlog nu de herdenking van 100 jaar na 1914-1918 voorbij is.

Ook de historiografie van de Tweede Wereldoorlog gaat stilaan een nieuw fase in. “Er leven haast geen mensen meer die het kunnen navertellen”, zong cabaretier Wim Kan tijdens de oudejaarsconference van 1973. Hij was nog altijd boos over een bezoek van de Japanse keizer Hirohito aan Nederland anderhalf jaar eerder.

“Er leven haast geen mensen meer die het kunnen navertellen.” Waar Kan destijds doelde op de vele dodelijke slachtoffers van de dwangarbeid aan de Burmaspoorweg, gaat het 45 jaar later op voor alle ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog. Nog even en er is niemand meer die uit eerste hand zijn verhaal kan doen. De geschreven geschiedschrijving neemt het dan definitief over van de oral history.

Persoonlijke geschiedenis

Aan nieuwe boeken geen gebrek. Door het jaar heen verschijnen onnoemelijk veel titels, rondom mei steevast nog meer dan anders. Vanaf september volgend jaar tot en met mei 2020 valt een hausse rond de herdenking van 75 jaar bevrijding te verwachten. De Tweede Wereldoorlog is het meest beschreven non-fictieonderwerp en zal dat nog wel even blijven.

Vooral persoonlijke en familiegeschiedenissen kunnen op waardering rekenen. Dat gaat op voor alle non-fictie en historische boeken. Geert Mak zette met zijn verkoopsuccessen de toon. Auteurs als Frank Westerman, Judith Koelemeijer en Annejet van der Zijl legden eveneens nadruk op het particuliere, vaak met de bedoeling om en passant iets groters neer te zetten of te duiden. Van der Zijls ‘Sonny Boy’ over de relatie tussen een Nederlandse pensionhoudster en haar jongere, zwarte huurder is met ruim 600.000 verkochte exemplaren het bestverkochte non-fictieoorlogsboek van de afgelopen 25 jaar. Het hoogst genoteerde boek over de oorlog in de CPNB-bestsellerlijst van dit moment is Roxane van Iperens ‘’t Hooge Nest’. De auteur ontdekte na aankoop van haar nieuwe huis de verborgen geschiedenis van het pand en de bewoonsters uit de bezettingsjaren, twee Joodse zussen die tal van onderduikers onderdak boden.

Lezers zien graag dat het onbevattelijke tot makkelijker te verwerken proporties wordt teruggebracht. Vaardige stilisten als Van Iperen weten van zulk materiaal iets indrukwekkends te maken. De drempel is lager dan bij een monografie. Meeleven gaat makkelijk.

Holocaust-kitsch

Soms kiezen auteurs ook een hoogst originele vorm. Zie bijvoorbeeld Nora Krugs onlangs in het Nederlands verschenen ‘Heimat. Terug naar het land van herkomst’, waarin ze haar familiegeschiedenis presenteert met veel teken-, knip- en plakwerk.

Petite histoire kan heel veelzeggend zijn. Jan Brokken (van wie onlangs ook ‘De rechtvaardigen’ verscheen over een vluchtroute voor Joden met hulp van een Nederlandse consul) maakte de complexiteit van de oorlog heel inzichtelijk in ‘De vergelding’ (2013), over de impact van een relatief kleine sabotagedaad in het Zuid-Hollandse Rhoon.

Maar tussen al het belangwekkende werk zit ook Holocaust-kitsch en boeken waar de puzzelstukjes net iets te netjes op hun plaats vallen, waargebeurde plots die zijn uitverkoren omdat ze voldoen aan de verhaalwetten van Hollywood.

Ook voor het komend voorjaar verschijnen opnieuw volop persoonlijke oorlogsgeschiedenissen. Fijn dat tussen de aangekondigde titels ook werken over de Hongerwinter, Moffenmeiden, Nederlanders in dienst van de Waffen-SS en het Oranjehotel, de Duitse gevangenis in Scheveningen, staan.

Antony Beevor schetst een breed en totaal beeld over de de slag om Arnhem

Het iets bredere of heel brede perspectief lijkt er de laatste jaren wat bekaaider vanaf te komen. Terwijl een begaafd schrijver die alles over een deelonderwerp goed op een rijtje zet de lezer veel te bieden heeft. Anthony Beevors dit jaar verschenen ‘De slag om Arnhem’ is een goed voorbeeld.

Ja, veel grote geschiedenis lijkt al verteld. Maar het is goed om het kwaad af en toe nog eens echt in de bek te kijken. De juiste historicus zorgt voor een nieuw of verrassend perspectief. Timothy Snyder laat in ‘Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin’ (2011) zien hoe Duitsland en de Sovjet-Unie een mensenslachterij maakten van het gebied tussen hen. Lees hoe Nikolaus Wachsmann in ‘KL. Een geschiedenis van de naziconcentratiekampen’ (2015) niet alleen de grote lijnen van de ontwikkeling van een moorddadig systeem schetst, maar door de keuze van de juiste details ook de absurditeiten laat zien. Hét concentratiekamp bestond niet. Hét boek over de concentratiekampen nu wel.

De oorlog om de oorlog

Zowel Snyder als Wachsmann bieden geen vrolijk stemmende, maar broodnodige geschiedenis. Gek genoeg kost het ons moeite om evenveel empathie te voelen met enorme aantallen als met meer particuliere verhalen.

“Een dode is een tragedie, een miljoen een statistiek”, zei Stalin ooit. In ‘Bloedlanden’ roept Snyder daarom op om getallen ‘weer te veranderen in mensen’.

Voor historici ligt bovendien nog veel terrein braak als het gaat om de oorlog om de oorlog. Rob van Ginkel (‘Rondom de stilte. Herdenkingscultuur in Nederland’) en Maud van de Reijt (‘Zestig jaren herrie om twee minuten stilte. Hoe wij steeds meer doden gingen herdenken’) leverden in 2011 al twee mooie staaltjes op dit gebied af.

Omslag ‘Oorlogsouders’

Het is ook fijn als er boeken over de oorlog blijven verschijnen waarmee je het hartstochtelijk eens of oneens kunt zijn. De oogst hieraan is de laatste jaren mager. Controversen en debatten als die rond Chris van der Heijdens ‘Grijs verleden’ (2001), het boek over de kolossale schemerzone tussen goed en fout in de bezettingsjaren, en Daniel Goldhagens ‘Hitlers gewillige beulen’ (1996) over de houding van doorsnee-Duitsers ten opzichte van de nazi’s, vielen de laatste jaren niet meer te bespeuren.

Het felste debat van de afgelopen jaren speelde zich af rond Isabel van Boetzelaers ‘Oorlogsouders’, een dochter die het foute verleden van haar vader wat al te zeer oppoetste. Van Boetzelaer moest haar boek aanpassen. Maar de toon was gezet: gebrek aan kennis van de Holocaust heeft een klimaat gecreëerd waarin niet alleen slachtoffers maar inmiddels ook daders op begrip kunnen rekenen, schreef Chaja Polak, kind van onder verantwoordelijkheid van Van Boetzelaer opgepakte ouders. Door het vertellen van haar ouders’ verhaal stelde ze die ‘nivellering’ van oorlogsleed in haar boek ‘De man die geen hekel had aan Duitsers’ indringend en overtuigend aan de kaak.

Juist in deze tijd, met democratieën onder druk, de opkomst van autoritaire regimes en virulent racisme, is de maatschappij gebaat met discussie die het particuliere overstijgt. Non- fictie over de oorlog dient tot nieuwe of verdiepende inzichten te leiden, de mechanismen van gruwelsystemen genadeloos bloot te leggen en ongepolijst te laten zien.

Lees ook:

Alleen voor de rechter schepte SS-Leider Albin Rauter niet op over zijn prestaties

SS-leider in Nederland Hanns Albin Rauter was een gedisciplineerde uitvoerder van de Joden-vervolging. Hij achtte zijn geweten zuiver.

P.C. Hooftprijs voor Marga Minco (98): ‘Een daad van historische rechtvaardigheid’\

Marga Minco krijgt de P.C. Hooft­prijs voor verhalend proza. De schrijfster van ‘Het bittere kruid’ is inmiddels 98 jaar oud, maar: ‘Beter laat dan nooit’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden