InterviewSandra Langereis

Biografe Langereis: Erasmus is hoogst actueel in tijden van polarisatie

Sandra Langereis, Erasmus, dwarsdenker. Een biografie Beeld rv
Sandra Langereis, Erasmus, dwarsdenker. Een biografieBeeld rv

Natuurlijk is Sandra Langereis blij dat haar biografie over Erasmus de Libris Geschiedenis Prijs heeft gewonnen. ‘Erasmus verdient onze aandacht’, zei ze zondag in haar dankwoord. In gesprek met Trouw legt ze uit waarom.

Eric Brassem

Langereis begon aan haar boek Erasmus, dwarsdenker in grauwe tijden van aanslagen op kerstmarkten en de redactie van Charlie Hebdo. In dat klimaat van terroristische dreiging is de humanist Erasmus (waarschijnlijk geboren in 1469, gestorven in 1536) hoogst actueel, met zijn humoristische en relativistische benadering van geloofsfanatisme, zo realiseerde Langereis zich des te sterker.

Langereis: “In Erasmus’ tijd verkeerde de Katholieke Kerk in een van haar meest reactionaire fasen, omdat ze moest reageren op de Reformatie. In reactie op die uitdaging gaf ze de inquisitie enorme vrijheden om boeken te censureren en te verbranden, én mensen te verbranden. Maar het was ook de tijd van hervormers als Maarten Luther, die zich net zo orthodox gedroegen. Fundamentalistisch zouden we tegenwoordig zeggen.

“Luther beschouwde zichzelf als een profeet, hij riep zijn volgelingen op om voor hem door het vuur te gaan: letterlijk zingend de brandstapel te betreden en voor de waarheid te sterven. Erasmus was werkelijk de enige persoon die daarover een autonoom standpunt innam. Iedereen dacht toen dat je je, linksom of rechtsom, tot de ene of de andere kant moest bekennen, in die enorme maatschappelijke en politieke religieuze discussie die gaande was.”

Erasmus wilde daar niet in mee?

“Nee, hij was de enige die niet tussen beide partijen wilde kiezen. Vandaar dat ik hem een dwarsdenker noem. De Katholieke Kerk dwingt ons in autoritaire structuren waar we als moderne zestiende-eeuwse gelovigen niet verder mee kunnen, zei hij. Maar Maarten Luthers alternatief bestaat uit een theocratie, hij is een leider die oproept om voor zijn waarheid te sterven. Een kerk die twijfel verbiedt, biedt voor mij als gelovige geen perspectief, vond Erasmus.

“Ik las onlangs een interview waarin een jonge moslim, een kunstenaar, zei: ‘Als ik niet kan twijfelen kan ik niet geloven’. Dat jonge mensen tegenwoordig, zonder zich daarvan bewust te zijn, dezelfde bewoordingen gebruiken als Erasmus, bevestigt dat het heel lonend is je met Erasmus bezig te houden.”

Erasmus is ook letterlijk in de actualiteit: in Duitsland is een hoop onrust rond een organisatie die zich de Erasmus Stichting noemt, en verbonden is met de extreemrechtse partij AfD. Kennelijk menen zij inspiratie te kunnen putten uit Erasmus.

“In de laatste vijf eeuwen hebben voortdurend allerlei groeperingen zich Erasmus toegeëigend. In zijn eigen tijd deden zowel de katholieken als de protestanten dat, en later waren het filosofen, pacifisten. Dat komt doordat wij zo ontzettend weinig van de historische Erasmus weten. Hij heeft een heel fletse reputatie, daardoor kan iedereen hem voor zijn karretje spannen. Mijn boek is een zoektocht naar de historische Erasmus, die zich bezighield met de vraag ‘Hoe verhoud je je tot de gepolariseerde samenleving als je te maken krijgt met religieus fundamentalisme?”

Erasmus had in zijn tijd ook al erg last van wat we nu reaguurders noemen: mensen die hem anoniem door het slijk haalden, vaak zonder in te gaan op zijn argumenten.

“Ja, en die zijn privéleven ter discussie stelden: was hij eigenlijk nog wel een gelovige, had hij niet gezondigd tegen het celibaat? Dat zijn allemaal trucjes die we tegenwoordig associëren met Amerikaanse verkiezingscampagnes, maar destijds was dat nieuw, en het overviel hem enorm.”

Hij is daardoor ook wel een beetje weggeblazen.

“Ja, de tragiek van zijn leven is ook wel de tragiek van de zestiende eeuw. Erasmus zag aan het begin daarvan voor de Katholieke kerk tal van kansen om zich op eigen kracht te hervormen. Hij wilde daarin een leidende rol spelen als beroemdste auteur van Europa, de man van de Lof der Zotheid, de bijbelhistoricus die alles van de Bijbel wist, en die wist dat de bijbel mensenwerk was en dat je die kritisch moest kunnen lezen.”

Was hij naïef in zijn geloof in de redelijkheid van argumenten, onderschatte hij de kracht van het onredelijke?

“Hij was geen domme man, maar ik vind hem niet een heel sterk politiek denker. Achteraf kun je constateren dat hij misschien tegen beter weten te veel heeft vertrouwd in de voortrekkersrol die de nieuwe jonge paus Leo X zou kunnen spelen. Die kwam als jongste pauze ooit tijdens het leven van Erasmus in Rome, vanuit Florence waar hij een humanistische opleiding had genoten, een intellectueel. Maar vanaf het moment dat Maarten Luther op het toneel verscheen, schoot de Katholieke kerk in een reactionaire reflex.

“Maar het makkelijkst perspectief is altijd het perspectief van de pessimist. Erasmus was een optimistische man die ook echt geloofde In de kracht van de literatuur, wetenschap en onderwijs. Ik vind het heel dapper en een verdienste van hem dat hij zijn hele leven daarmee bezig is gebleven, ook op het moment dat het tegenzat.”

In uw boek komt Luther naar voren als de intellectueel mindere tegenspeler van Erasmus. Maar wie is de meest invloedrijke van de twee geweest?

“Ik zie zelf een band tussen het rationalisme van Spinoza, waar we in Nederland al een aantal jaren veel meer over weten omdat er zoveel over hem gepubliceerd. Spinoza's rationalisme, zijn seculiere benadering van geloof en de Bijbel, wortelt in het denken van Erasmus. Te vaak hebben historici die Spinoza bestudeerden in zijn tijd, de vroege Verlichting in de zeventiende eeuw, beweerd dat de modernisering van het Europese denken over het geloof pas bij hem is begonnen. Ik zeg nee: je moet terug naar de zestiende eeuw, naar Erasmus.”

Volgende biografie op stapel

Langereis, die in 2014 ook al meedong naar de Libris Geschiedenis Prijs met haar biografie van de zestiende-eeuwse boekdrukker Christoffel Plantijn, is alweer bezig met haar volgende boek, vertelt ze. “Ja, het gaat weer een biografie worden. Maar mijn interesse is altijd thematisch, ik interesseer me voor thema’s, en dan dient zich een een persoon aan die als kapstok kan functioneren om zo’n thema tot op de bodem uit te zoeken.

“Ik wil nu onderzoek doen naar de aversie van gelovigen tegen natuurwetenschappen. Ook dat is iets met actuele implicaties. Ik las laatst weer over schoolboeken waar de evolutieleer uit gelaten wordt omdat orthodoxe scholen daar moeite mee hebben. Ik wil onderzoek doen naar die aversie, en me nu verplaatsen naar de achttiende eeuw: Eise Eisinga (die in Franeker in zijn huis een plantetarium bouwde, red) en alles wat aan Eisinga voorafging.”

Lees ook:

Biografie over Erasmus wint Libris Geschiedenis Prijs. ‘Heerlijk onthullend dat de heilige ook onaangename trekjes krijgt’

De biografie Erasmus: dwarsdenker van Sandra Langereis heeft de Libris Geschiedenis Prijs 2021 gewonnen. Dat heeft juryvoorzitter Khadija Arib zojuist bekendgemaakt in radioprogramma OVT.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden