Review

Bijna was er een republiek

Bijna struikelde de monarchie over de Greet Hofmans- affaire. Lambert Giebels schreef er een nuttig boek over en trekt er lessen uit.

Jan Kuijk

De ondertitel ’Hoe de Nederlandse monarchie bijna ten onder ging’ maakt het al duidelijk: Lambert Giebels’ geschiedschrijving van de Greet Hofmans-affaire is een boodschap aan het Nederlandse volk. Het is niet een geschiedschrijving die de feiten omwille van de feiten wil brengen, maar geschiedschrijving gericht op de lessen die uit de feiten te leren zouden zijn.

De eerste 275 pagina’s vormen de inleiding tot een dertig pagina’s lange beschouwing over het verleden, het heden en vooral ook de toekomst van de monarchie in Nederland en daar gaat het Giebels om. Om hem recht te doen dan ook maar meteen door naar die laatste pagina’s, waarin hij ons toevertrouwt dat hij het onjuist vindt, resp. niet meer in deze tijd passend, dat in Nederland het politiek niet ter verantwoording te roepen staatshoofd deel uitmaakt van de regering en daar invloed kan uitoefenen of de afwikkeling van zaken kan blokkeren, al was het alleen maar door onwelgevallige voorstellen op het bureau te laten liggen.

Als dat gebeurt, is er sprake van een diepe crisis. De ministers mogen de persoon en opvattingen van het staatshoofd niet in het openbaar in discussie brengen, net zomin als het staatshoofd naar buiten mag laten blijken dat er intern sprake is van onenigheid. Giebels berekent dat er tussen 1951 en 1957 acht conflicten zijn geweest tussen koningin Juliana en verschillende ministers uit de drie kabinetten-Drees. De eindstand stelt hij op 5 ½ - 2 ½ (in het voordeel van de kabinetten – dat wel).

Een duidelijk uitslag, maar vraag niet hoeveel strijd daarvoor gestreden en hoeveel leed er geleden is – en wie weet hoeveel gebed gebeden. Op dat laatste punt laat Giebels zijn lezers in de steek, maar als het om strijd en leed gaat, heeft hij zich terdege georiënteerd. Er wordt ons zelfs een blik in de toekomst gegeven als een vorstelijke watermanager, door Al Gore geïnspireerd, als staatshoofd in conflict komt met diens minister van waterstaat over versterking van onze zeewering – de minister komt met de veel sceptischer berekeningen van rijkswaterstaat aanzetten.

Voor zulke problemen ziet Giebels een oplossing in het zogeheten Zweedse model waarbij de koning geen lid van de regering is, maar als eenheid scheppend symbool van de natie fungeert. Geen republiek dus, want die zal in Nederland op het Oranjegevoel afstuiten, meent Giebels, en voor dat Oranjegevoel kan hij nog wel enig enthousiasme opbrengen. Zie hier Giebels’ boodschap aan de Nederlandse natie.

Maar ook zijn reconstructie van de gebeurtenissen uit de eerste jaren van Juliana’s regeerperiode is de moeite waard. In grote lijnen was daarover al het een en ander bekend geworden. Maar het grote geheim – de inhoud van het verzegelde eindrapport van de commissie-Beel die in 1958 een oplossing forceerde – kan ook hij ons niet onthullen. Wie daar nieuwsgierig naar is, moet wachten op het boek over deze affaire, waarmee Cees Fasseur in opdracht van koning Beatrix bezig is.

De verdienste van Giebels is dat hij alles wat in de loop van de tijd over deze affaires bekend geworden is, met de resultaten van zijn eigen onderzoek, heeft samengevat tot één geheel. Nuttig voor wie een leesachterstand heeft. Giebels heeft dankbaar gebruik gemaakt van het boek ’Drees en Soestdijk’ dat Hans Daalder vorig jaar liet verschijnen. Daalders toekomstige reputatie in de historiografie zal vooral bepaald worden door zijn lijvige biografische studies over Willem Drees. Het is daarom niet vreemd dat hij bij het schrijven steeds Drees’ bril bij de hand had om naar de zaak-Hofmans en andere crises op Soestdijk te kijken.

Iets dergelijks geldt voor Giebels, die twaalf jaar geleden is gepromoveerd op de carrière van Louis Beel (‘Van vazal tot onderkoning’), de politicus die een minstens even belangrijke rol was toebedeeld bij de afwikkeling van de geschillen, waardoor naar Giebels’ mening de Nederlandse monarchie in de jaren vijftig bijna ten onder is gegaan.

Kennis van die twee feiten is handig bij het lezen van Giebels’ boek. Daalder beschrijft wel uitvoerig het leed en de spanning die Juliana Drees en de andere ministers aandeed, maar Drees komt daarbij ook naar voren als een man die zich terdege bewust was van de beperkingen van de ministeriële macht. Het ging immers om privézaken van de bewoners van Soestdijk en een grondwet die in die dagen nog in Thorbecke’s formulering schreef: ’de Koning richt zijn Huis naar eigen goedvinden in’. Daarom: pappen en nathouden, dan ziekt het wel uit. Zo zag Drees het en zo handelde hij.

In Giebels’ visie daarentegen ’maakte Drees een nogal passieve indruk’, ’liet Drees het over z’n kant gaan’, ’pakt de premier de prins weer met fluwelen handschoen aan’, ’had hij de vorstin moeten inprenten’. Ik ben de tel kwijt geraakt van Giebels’ gebruik van het werkwoord ’betijen’, maar dat woord geeft toch een goede indruk van wat hij bedoelt.

En als op een gegeven ogenblik Daalder het verwijt krijgt: ’hij laat zich kennen als een geschiedvorser; hij laat louter de feiten spreken zonder er een duiding aan te geven’, dan mag iedereen veilig concluderen: zo is Giebels niet. Het gaat hem om het schetsen van de daadkracht van Beel, die aftreedt als minister van binnenlandse zaken, een commissie van drie formeert en een grote schoonmaak op paleis Soestdijk uitvoert (waarbij Greet Hofmans de toegang wordt ontzegd en de koningin een nieuw secretariaat krijgt).

Vorig jaar noemde ik in een bespreking in deze krant Daalders overzicht van de moeilijkheden op Soestdijk ’een belangrijk boek’. Giebels’ geschiedschrijving is vooral een aardig boek voor wie tegen een stootje kan, polemiek niet schuwt en niet al te pietluttig doet over kleine slordigheden. En dan blijven we uitkijken naar het derde verslag over deze periode van de hand van Cees Fasseur, die zeker mag zijn van een koninklijk ’nihil obstat’ voor zijn werk.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden