Review

Bijna honderd jaar lang in oorlog

Van 1870, de strijd met Duitsland, tot en met de Algerijnse onafhankelijkheid van 1962, is Frankrijk bijna voortdurend in oorlog geweest. De Leidse historicus Wesseling schreef een meeslepend boek over een oorlogszuchtig land.

Frankrijk is een oorlogszuchtig land. Wie eraan twijfelt, leze het laatste boek van de historicus Wesseling, die een ruime ervaring heeft in de uitleg van Franse eigenaardigheden aan een belangstellend publiek. In het tijdvak dat hij beschrijft, vocht Frankrijk driemaal met Duitsland over de hegemonie in Europa en stichtte (en verloor vervolgens) gewapenderhand een koloniaal imperium.

Had Wesseling zijn eeuw van 1770 tot 1862 gekozen, dan had de titel overigens niet veel anders hoeven luiden: de Franse Revolutie en de napoleontische oorlogen geven al evenzeer blijk van ’s lands gewelddadigheid. Getalsmatig waren de revolutionaire slachtingen en veroveringen minder omvangrijk dan de imperialistische oorlogen binnen en buiten Europa. Maar rekening houdend met de schaal, waren ze niet minder dramatisch, getuige de beleving van de tijdgenoten en het nageslacht.

De opzet van Wesselings boek is chronologisch. Een introductie over de voorgeschiedenis en uitgangspositie gaat vooraf aan de Frans-Duitse oorlog van 1870, volgen de koloniale veroveringen tussen 1880 en 1914 in Afrika en Indo-China, de ’Grote Oorlog’ van 1914 -1918, de Tweede Wereldoorlog, en de dekolonisatieoorlogen in Vietnam en Algerije die na 1945 in elkaar overgingen.

Al die oorlogen worden ingeleid met de aanleidingen van het conflict, en uitgeleide gedaan met de naweeën in de letteren en kunsten. Het verloop van de oorlogen aan het militaire en politieke front wordt telkens overzichtelijk uit de doeken gedaan. Netelige strategische en staatkundige problemen serveert en verwerkt Wesseling met een gedecideerd ’hierover kunnen we kort zijn’, in behapbare stukken. Een enkel kaartje illustreert de tekst, maar vaker verschaft het puntige portret van de diensdoende politici en militairen dat alle campagnes en operaties begeleidt, de nodige verklaring voor successen of tegenslagen.

Zo worden de oorlogen im grossen Ganzen uit een onontkoombaar geopolitieke bestemming afgeleid – Frankrijk beroofde de Spaans-Oostenrijkse Habsburgers van hun Europese overwicht, Duitsland ontwrong de scepter weer aan Frankrijks hand – en uit de eigenaardigheden van de dramatis personae.

Het heeft niet gemankeerd aan kleurrijke figuren aan Franse zijde: de theatrale Napoleon III, maarschalk Pétain, die in de Eerste Wereldoorlog als een van de weinige bevelhebbers zuinig met zijn soldaten omsprong en in de Tweede de verpersoonlijking van de collaboratie werd, de papen- en moffenvreter Clémenceau, die in 1917 de muitende Franse soldaten weer de loopgraven in kreeg, generaal Charles de Gaulle, bevrijder van Frankrijk én Algerije. Elke bezoeker kent deze en andere namen van de straathoeken in Frankrijk, en dat geldt ook voor de plaatsnamen die lieu de mémoire, gedenkplaatsen, zijn geworden: Sedan, Verdun, Dien Bien Phu, Algiers, gekerfd in de talloze oorlogsmonumenten die de Franse steden bevolken.

Wesseling weet van de mensen en gebeurtenissen én een meeslepend, én een ordelijk verhaal te maken. Dat is een grote verdienste, en wellicht ook een klein manco. Het lot en het genie maken in zijn geschiedenis de dienst uit, als in een klassieke tragedie. Maar de hefbomen onder de grote mannen en gebeurtenissen waren de tegenstrijdige verlangens en ambities van groepen boeren, burgers en arbeiders, die met elkaar slaags dreigden te raken.

Oorlog en verovering waren ook een manier om binnenlands conflict te exporteren en te neutraliseren. Dat ’Frankrijk in oorlog’ ook ’oorlog in Frankrijk’ is, blijft in dít verhaal op de achtergrond. Over de verdeeldheid die Frankrijk met veel tromgeroffel poogde te bezweren. had Wesseling minder kort mogen zijn.

De sterke belichting van de buitenwaartse agressie brengt ondertussen de boodschap goed over: Frankrijk beschouwt zichzelf niet als ’een natie onder andere naties’. Ook nu nog heeft het land de missie en de prikkelbaarheid van een grootmacht. Dat musketiersyndroom heeft Wesseling met verve over het voetlicht gebracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden