Review

Bijna dagelijks ontploften er bommen in Baskenland

Antonio Muñoz Molina: Strijdlust, Een militaire verhandeling. Vert. Ester van Buuren. De Geus, Breda; 320 blz. - ¿ 49,90.

ILSE LOGIE

Ten opzichte van 'Ruiter in de storm' is Muñoz Molina wel aanzienlijk concreter en nuchterder geworden, zijn zinnen korter en zijn beeldspraak spaarzamer. Versobering betekent in dit geval echter geenszins verschraling. Muñoz Molina is een van de niet zo talrijke hedendaagse Spaanse auteurs die zowel blijk geeft van groot literair vakmanschap als van maatschappelijke betrokkenheid. In zijn columns in El Pais pleit hij onomwonden voor meer burgerzin.

Net als in 'Ruiter in de storm' staat in 'Strijdlust', waarvan de titel ontleend is aan een hymne van de Spaanse infanterie ('Strijdlust klinkt in onze stemmen/ en van liefde voor ons land zwelt ons hart'), de onvrijwillige confrontatie met de herinnering centraal: wat Muñoz Molina vooral boeit is de onvoorspelbare manier waarop het verleden in het heden doordringt, het ritme van ons onderbewuste waarin de dingen slechts heel langzaam binnensijpelen “zoals het water van de oceaan 's zomers ook veel trager opwarmt en 's winters veel trager afkoelt dan de aarde”.

Tijdens een gastdocentschap in de Amerikaanse staat Virginia, waar de auteur lange wandelingen door uitgestrekte bossen maakt, komen er associaties met zijn legerdienst opzetten. De eenzaamheid van zijn werkkamer doet hem terugdenken aan de winterse zondagochtenden in het Baskische San Sebastian waar hij, zoveel jaar voordien, na zijn legeropleiding, als soldaat-schrijver op de administratie terecht was gekomen. Hij maakte er van de rust gebruik om achter een bronskleurige Olympia plaats te nemen, “hard en met dezelfde gebogen lijn als een gevechtshelm”.

Aan militaire strijdlust ontbrak het de rekruut Muñoz Molina echter zo goed als volledig. Met benijdenswaardige openhartigheid analyseert de auteur een hele reeks gevoelens die het leger in hem opwekte en waarvoor hij zich nochtans onontvankelijk had gewaand. Hij beschrijft hoe iemand zonder er erg in te hebben in een passieve collaborateur kan veranderen, voelt schaamte om zijn slaafse opstelling van toen, om de keren dat hij zich vrolijk gemaakt heeft over het ongeluk dat anderen overkwam, om het sluipende gif van het 'wij-gevoel' waar weinigen tegen bestand bleken.

Er waren wel enkele verzachtende omstandigheden. In 1979-1980, het jaar dat Muñoz Molina zijn dienstplicht vervulde, was Franco al een tijdje dood, maar ranzig patriottisme, benepen katholicisme en falangistische opvattingen over leiderschap vierden nog onverminderd hoogtij in het Spaanse leger: “De roodgele vurigheid van de vlaggen en de toespraken had de scherpe smaak van een nationale feestdag, van een te fel rood en geel, als een gerecht dat te veel pepers en te veel gele kleurstof bevat.”

Van het emanciperende vermogen dat ooit van de dienst uitging - “Dienst, dat was de literatuur en de epiek, de bioscoop en het toerisme van de armen, de gelegenheid die hun geboden werd een blik te werpen op de geografie van de wereld, heimwee te hebben naar het gewone leven en lessen van afstand en ontworteling tot zich te nemen; dienst dat was een ongepolijste volksantropologie” - was, mede door de gewijzigde levensstijl, nog maar weinig overgebleven.

Tot overmaat van ramp had Muñoz Molina het met zijn bestemming allerminst getroffen. Bijna dagelijks ontploften er toen in Baskenland Eta-bommen en werden er officieren van het leger, politiemensen en leden van de Guardia Civil vermoord. De journaals uit die tijd openden onveranderlijk met lijden die op trottoirs lagen “in een grote plas bloed, slordig afgedekt met een grijze deken of achterovergevallen tegen de rugleuning van de achterbank van een dienstauto”.

De dreiging was alomtegenwoordig. In fracties van seconden kon iemand onverhoeds van achteren komen en een pistool afvuren, iedere ochtend kon je, als je het contactsleuteltje van je auto omdraaide, worden opgeblazen. De angst van de soldaten betrof niet enkel de Eta-commando's, maar ook de represailles van het leger zelf. Met iedere aanslag groeide de overtuiging dat de militairen zouden ingrijpen. In 1981 leverde de op het nippertje verijdelde staatsgreep van Tejero het tastbare bewijs dat deze vrees gegrond was.

De meedogenloze kroniek van het Spanje van de late jaren zeventig en vroege jaren '80 die 'Strijdlust' onder meer is, brengt dan ook correcties aan op de gangbare voorstelling van de rimpelloze overgang van dictatuur naar democratie.

Tijdens zijn militaire dienst genoot Muñoz Molina het twijfelachtige voorrecht deel te mogen nemen aan “de mengeling van onbeschaafdheid, tirannie en ongerijmdheid” die 'leger' heet. Ruim een jaar lang werd er als het ware een stolp over zijn leven heen gezet, zodat er even geen beslissingen genomen dienden te worden.

In een aantal opzichten was de dienst zelfs een leerschool. De soldaat-schrijver leerde scherper inzien waar het hem wezenlijk om te doen was en ontwikkelde gezonde overlevingsstrategieën tegenover deze “roestige, anachronistische machinerie die nooit een oorlog had kunnen winnen, maar die je kon verpletteren onder de starre wreedheid van haar regels”.

Hij bracht het beste van zichzelf in veiligheid, en de literatuur werd de geheime brandstof van zijn gedrevenheid. De kazerne bezorgde hem ook een definitieve afkeer van collectief enthousiasme en van bureaucratie. De administratie waar Muñoz Molina deel van uitmaakte was absurd, aangezien ze op geen enkele manier met de werkelijkheid van de buitenwereld rekening hield. Ze bestond volledig op zichzelf: “alles moest in twee- of drievoud worden overgetikt en in allerlei registers genoteerd waar niemand nog ooit een blik in zou werpen”. Een hilarisch voorbeeld vormen de pogingen van de soldaat-schrijver om greep te krijgen op de boekhouding van de keuken.

Naast een vlijmscherpe diagnose van het falen van het leger biedt 'Strijdlust' rake typeringen van medesoldaten en oversten, en omschrijvingen van de meest uiteenlopende verschijnselen: vriendschap, de dood, de weinig heroïsche kanten van het schrijverschap.

Muñoz Molina's psychologisch doorzicht en zijn stilistisch talent zorgen ervoor dat 'de dienst' uitgroeit tot een metafoor van het leven in Spanje (de schade die veertig jaar politiek isolement heeft aangericht) en buiten Spanje (als een soort gecomprimeerde weergave van reacties en processen die elders en in andere levensfasen in verspreide en afgezwakte vorm voorkomen). Tegelijk staat 'Strijdlust' voor de vervulling van een wensdroom: het is een van die boeken die de infanteriesoldaat Muñoz Molina zo vurig wilde schrijven, maar waartoe hij zich (nog) niet in staat achtte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden