InterviewMaarten Heijmans & Maria Kraakman

Bij toneelstuk ‘Flight 49’ komen herinneringen aan de MH17-ramp naar boven

Maria Kraakman. Beeld Jan versweyveld

Regisseur Simon Stone liet zich inspireren door de klassieker ‘Op hoop van zegen’ van Herman Heijermans voor zijn ‘Flight 49’. Het stuk speelt zich af op een luchthaven, zeg Schiphol. Geen schip dat vergaat, maar een vliegtuig. Acteurs Maarten Heijmans en Maria Kraakman vertellen hoe het stuk tot stand kwam. 

Hij maakt het wel spannend, maar dat zijn ze van hem gewend. Tot het laatst toe schaaft hij aan het script en ruim een week voor de première heeft de Australische regisseur Simon Stone (36) besloten dat zijn toneelstuk toch niet ‘Op hoop van zegen’ moet gaan heten, naar het beroemde werk van Herman Heijermans. Dat kost de publiciteitsmedewerkers van Internationaal Theater Amsterdam (ITA) hoofdbrekens, want er moeten in allerijl nieuwe affiches, advertenties en persberichten komen met de juiste titel: ‘Flight 49’ .

Heijermans’ stuk ging in december 1900 in première en stelde aan de kaak hoe meedogenloze reders arme vissers uitbuitten en wegstuurden op wankele boten.  Het werd later eindeloos vaak gespeeld en verfilmd. Het beroemdste personage is Kniertje, die bij de scheepsramp twee zoons verliest. Met de beroemde quote: ‘De vis wordt duur betaald’, doelde ze op de mensenlevens die de visvangst in die tijd kostte.

Ook in ‘Flight 49’, een noodlottige vlucht met een overigens willekeurig nummer, zijn er doden te betreuren en staan er Kniertjes (radeloze vaders, moeders en geliefden) te wachten op nieuws over de ramp. Stone haalde het vissersdorp Katwijk naar een luchthaven, zeg Schiphol. De onbetrouwbare rederij verving hij door een vliegmaatschappij die dondersgoed wist dat het toestel niet betrouwbaar was.

Eén van de slachtoffers is Daniël, gespeeld door Maarten Heijmans (36). Zijn vrouw is Jo, een rol van Maria Kraakman (44). Zij waren met als hun medespelers nauw betrokken bij het schrijfproces van Stone, vertellen de twee acteurs na een lange repetitiedag in de Amsterdamse schouwburg. Acteurs en regisseur overlegden wekenlang via Zoom, want ‘Flight 49’ is grotendeels ontstaan tijdens de lockdown. Hun centrale vraag: hoe haal je Heijermans naar het nu? 

En realistisch is het

Voor ITA bewerkte Stone eerder al ‘Medea’ van de Griekse tragediedichter Euripides en maakte hij ‘Ibsen huis’, gebaseerd op verschillende stukken van de Noorse grootmeester. Waarom wilde hij nu deze oer-Hollandse klassieker naar de 21ste eeuw verplaatsen? Omdat hij bij Heijermans thema’s vond die nog steeds actueel zijn, zegt Kraakman. In ‘Flight 49’ is dat het kille winstprincipe van de vliegtuigmaatschappij en daarnaast het noodlot en de radeloosheid van de mens. En waarom koos Stone juist een vliegtuig dat van de radar verdwijnt, iets wat toch niet al te vaak gebeurt? Dat heeft volgens Heijmans te maken met zijn eigen vliegangst. Naar verluidt heeft de regisseur alle vliegrampen uit de geschiedenis nauwgezet bestudeerd.  

Maarten Heijmans.Beeld Jan Versweyveld

Kraakman is een fan van Stone, zegt ze, ondanks dat ze pas vorige week de tekst van de laatste scènes van hem kregen. “Ook al is hij Engelstalig, hij weet precies welke woorden hij gebruikt en wat voor lading ze moeten hebben. Hij hoort alles, begrijpt alles. Zelfs de muzikaliteit van de woorden, ja. Hij is heel taalgevoelig, werd geboren in Zwitserland, kent de Duitse taal, dus ook zijdelings de Nederlandse. Ik vertrouw hem ook heel erg in zijn regiekeuzes. Vooral dat hij veel dialogen niet gespeeld wil hebben, maar rauw. Het is heel verleidelijk om als je de tekst leest in Hollywoodtermen te denken. Omdat een vliegtuigramp en de nasleep zulke filmische situaties zijn. Maar Stone hamert er steeds op: ‘Keep it real’.”

Je wilt meehuilen met de nabestaanden

En realistisch is het. Als tijdens de repetitie nabestaande Anneke huilt om haar dochter en kleindochter en Sami om zijn vader en broers, deels in het Arabisch, wil je meehuilen. Herinneringen aan de MH17-ramp van zes jaar geleden komen boven. En hoe zat het ook alweer met die doofpotkwestie bij vliegtuigbouwer Boeing? Meerdere onderzoeken naar de veiligheid van de Boeing 737 MAX, na twee crashes met dit vliegtuigtype in 2018 en 2019, legden geknoei in het bedrijf bloot én onvoldoende toezicht door de Amerikaanse toezichthouder. 

Allemaal niet om vrolijk van te worden, maar Stone zou Stone niet zijn als er in het stuk geen humor zat. In het tweede bedrijf bij de flashbacks over de levens van de slachtoffers zien we bijvoorbeeld hoe Heijmans zijn minnares over zijn overmatige zweetproductie inlicht. Volgens hem kende het stuk in het begin zelfs een comedyvariant, niet in tekst maar als speelstijl.

Zag Heijermans zijn stuk als een socialistisch drama, Heijmans en Kraakman hebben er geen probleem mee om Stone’s ‘Flight 49’ ook zo te noemen. Beide voorstellingen zijn een aanklacht tegen een systeem dat niet mensen als uitgangspunt neemt, maar winst. Tegen bedrijven die risico’s nemen omdat tijd geld is. Herman Heijermans was zelf zo solidair met de onderdrukte arbeider dat hij na een mijnramp een week de mijn in ging om te kijken hoe het er daar echt aan toe ging. Hij sliep hij ook weleens in een daklozenasiel of krankzinnigengesticht. 

Kraakman: “Ook ons stuk gaat om het prefereren van winst boven veiligheid. Dat vliegtuig is gewoon de lucht in gestuurd zonder dat-ie veilig was. De luchtvaartmaatschappij zat aan de grond, de directeur wist dat er iets mee was, maar heeft bewust het risico genomen. Stone noemt het ook een verhaal waarin brokstukken van levens worden samengevoegd in de hoop zin te creëren uit het verlies en de chaos. Mooier kan ik het niet zeggen.”

‘Flight 49’, regie: Simon Stone. T/m 8 oktoer in Internationaal Theater Amsterdam.  Info en kaarten: https://ita.nl/nl/

Lees ook:
Onveilige familierelaties in Ibsen Huis

Lees hier de recensie van Simon Stone's vorige toneelstuk voor Internationaal Theater Amsterdam: Ibsen Huis

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden