Leden van de Bund Deutscher Mädel op de Reichsparteitag van 1938.

Recensie Tentoonstelling

Bij Design van het Derde Rijk ontbreekt het verhaal

Leden van de Bund Deutscher Mädel op de Reichsparteitag van 1938. Beeld Life/Getty

Een tentoonstelling in Den Bosch probeert de logica en stijl van nazi-propaganda te ontrafelen. Dat blijkt een te ingewikkelde opgave.

 Een Volkswagen ­Kever uit 1943 staat nonchalant onderaan de trap in het Design Museum in Den Bosch. Zonder jaartal is het een koddig decorstuk, precies zoals je verwacht in een designmuseum. Toch is het een passende aanloop naar een tentoonstelling over een ­allesbehalve koddig onderwerp: ‘Design van het Derde Rijk’. 

De titel is al lastig. Design wordt in het algemeen gezien als luchtig, een luxeverschijnsel, een theeservies of een gekke schemerlamp waar je pas geld en belangstelling voor over hebt als je al het andere op orde hebt; iets wat niet te rijmen is met de periode 1933-1945.

In Den Bosch zien ze dat anders: design is volgens museumdirecteur Timo de Rijk een essentieel onderdeel van een samenleving en juist van een dictatuur. Niet alleen de luxegoederen, ook postzegels, reclameposters, architectuur en plattegronden, zelfs het wegennet vallen eronder. En in dit geval dus ook de Jodenster en het hakenkruis.

Het is een niet onomstreden standpunt en het werd dan ook niet overal enthousiast ontvangen; zondag wordt elders in Den Bosch geprotesteerd. De Rijk legde al eerder uit dat het ­museum er alles aan doet om de propagandaboodschap uit de posters en boeken die het tentoonstelt, te ontkrachten. En de aandacht voor het design moet ook niet worden gezien ‘als een poging tot nuancering van het kwaad’. 

Op het raam van het museum wordt bovendien nog extra de aandacht ­gericht op de voormalige synagoge ertegenover. Een namenmonument herdenkt er de 293 Joden uit Den Bosch, die de oorlog niet overleefden.

Geen verzamelaars uit extreem-rechtse kring

De tentoonstelling in het museum begint met een sobere tijdslijn en een introductiefilm over het thema, waarin vooral bekende beelden langskomen: van de autosnelwegen tot aan het vertrek van de trein vanuit Westerbork naar het oosten. In de grootste ruimte zijn het de hakenkruisen die opvallen, die komen immers overal terug.

Symbolenkaart voor gevangenen in een concentratiekamp, 1937 Beeld Arolsen Archives

Er is gekozen voor een thematische indeling, met onderwerpen als ‘individu en massa’ en ‘verleiding en terreur’. Posters van Hitler aan de muur, propaganda-tijdschriften in de vitrines, veel bekende beelden. Regelmatig is het of je in een virtualreality versie van het computerspel ‘Wolfenstein’ bent beland, waarin je soms door op een ­hakenkruis te duwen een geheime gang kunt openen. Hier enkel papieren, brochures, symbolen en (stomme) films. Ze komen uit Duitse musea en van een paar verzamelaars. 

Het Brabantse ­museum koos er expliciet voor geen ­objecten te lenen van verzamelaars uit extreem-rechtse kringen. Steeds staat de herkomst erbij. Het maakt het ongemakkelijke effect er niet ­minder om.

Een buffetkast uit de werkkamer van Adolf Hitler in de Neue Reichskanzlei, ontworpen door Albert Speer. ‘Dich ruft die SS’, een boekje met rode en zwarte letters op een zwarte kaft, alleen SS als twee witte bliksemschichten, ernaast een typemachine uit 1941 met datzelfde logo boven de toets van het cijfer 5. Spullen die de meeste mensen rillingen geven. Was een griezeltentoonstelling de bedoeling?

Een audiotour is niet genoeg voor dit verhaal

Grootste probleem bij deze tentoonstelling is dat het verhaal dat het museum wil vertellen bij de voorwerpen, alleen via een audiotour is te horen. ­Interessante informatie, inderdaad ­specifiek over de ontstaansgeschiedenis van bijvoorbeeld het rood in de affiches van de NSDAP (die was overgenomen van de door Hitler gehate communisten) en het hakenkruis dat al in 1919 gebruikt werd door de Freikorpsen, rechtse knokploegen. 

Informatie over het teken dat aangaf dat een boerderij een ‘Erbhof’ was en voldeed aan de racistische voorschriften qua stamboom, en informatie over de dienst Amt Schönheit der Arbeit onder leiding van Albert Speer. Die dienst zag toe op de inrichting van huizen, met eenvoudige, praktische meubels, een gestandaardiseerd productieproces en eisen aan de werkruimtes. En informatie over de ­invoering van de jodenster, in de vitrine liggen de ontwerpvoorbeelden.

Poster voor de Olympische Spelen in Berlijn, 1936 Beeld Münchner Stadtmuseum

Wie niet zwijgzaam elk van de 22 hoofdstukken van de audiotour afluistert, ziet vooral een naargeestige verzameling objecten, van Hitler-posters tot replica’s van ontwerptekeningen van Treblinka en Auschwitz. Objecten en beelden die de laatste tijd, anders dan het museum pretendeert, vaak ook in Duitsland al te zien waren, maar dan wél voorzien van tekst en uitleg en een stevige catalogus, een naslagwerk dat hier helaas ontbreekt.

Eén grote zaal in een klein museum is een moeilijke ruimte om zo’n beladen en tegelijk te breedvoerig verhaal te vertellen, alleen een audiotour is in geen geval het juiste middel. Als zo’n verhaal al te maken is.

Protest en voorzichtigheid

‘Als museumdirecteur Timo de Rijk in Trouw stelt dat het fascisme in belangrijke mate kon opkomen door het gebruik van slim design, dan kan dit niet anders worden gezien dan als een bagatellisering van de nazi-terreur die de werkelijke basis was van de macht van het fascisme.’
Deze stelling staat op een petitie die is opgesteld door de kleine antifascistische organisatie AFVN, naar aanleiding van de tentoonstelling in Den Bosch. Zondag, als de tentoonstelling opent voor publiek, zal de AFVN samen met de Communistische Jongerenbeweging protesteren in de buurt van het museum. “Wij strijden tegen elke expositie of tentoonstelling waarbij design of kunst van het nazisme centraal wordt gesteld, in plaats van de reactionaire rol van het fascisme in de geschiedenis en de verderfelijke inhoud van de fascistische ideologie”, aldus de organisatie, die eerder ook kunstenaar Armando beschuldigde van fascisme.
Het museum zelf laat in de aankondiging van de tentoonstelling weten in nauw overleg te zijn geweest met organisaties zoals het Cidi en het Niod, Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies over de aanpak van dit gevoelige onderwerp. Tegelijkertijd vindt De Rijk dat een museum zich niet moet beperken tot het tonen van kunst ‘waar je beter van wordt’, vertelde hij tijdens de persbijeenkomst voorafgaand aan de voorbezichtiging. ‘Ook slechte geschiedenis is geschiedenis. Hoe heeft deze racistische ideologie zich ontwikkeld, en hoe heeft hij het volk zo kunnen opzwepen?’
Naast speciale begeleiding voor families – die krijgen een aparte introductie en een boekje – is er ook een ‘chillruimte’ om nog even na te praten na het bezoek aan de tentoonstelling. Het museum heeft daarnaast extra beveiliging ingeschakeld om ongeregeldheden in het museum te voorkomen. Het is bovendien niet toegestaan om foto’s te maken in de expositie, om bijvoorbeeld selfies met Hitler-posters te voorkomen. Op sociale media worden hakenkruisen als het goed is automatisch geblokkeerd, maar ook daar zegt het museum extra alert te zijn.

★★☆☆☆
Design van het Derde Rijk in Design Museum Den Bosch, 8 september tot 19 januari 2020. Tot en met 18 jaar gratis toegang, toegangskaarten moeten online worden gekocht. Meer informatie op designmuseum.nl.

Lees ook:
De nazi’s verpakten hun fascistische boodschap in vooruitstrevend design

Over vormgeving uit het tijdvak 1933-1945 wordt gezwegen. Uit piëteit. Maar Timo de Rijk van het Design Museum Den Bosch wil laten zien hoe professioneel en modern de nazi’s vormgeving inzetten voor de verspreiding van hun ideologie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden