Bezonken blikken in helder daglicht

LILLE - Onder de talloze impressionisten die de Franse schilderkunst aan het einde van de 19de eeuw heeft voortgebracht, neemt Berthe Morisot een bijzondere plaats in. Ze was niet alleen een van de weinige schilderessen (met Mary Cassatt zelfs de enige), ook haar manier van werken was opmerkelijk. Morisot (1841-1895) heeft een groot aantal portretten gemaakt, een onderwerp dat verder alleen bij Manet en Renoir voorkomt. Het zijn portretten van vrouwen, in een helder en transparant licht neergezet en altijd met een verstilde, half-bezonken blik wat hen een mysterieus karakter geeft.

Cees Straus

Honderd van haar werken, de meeste in olieverf en pastel, hangen er op de grote retrospectieve in het Paleis voor Schone Kunsten in Lille, waarmee voor het eerst in tientallen jaren zo ruimschoots aandacht aan deze bijkans vergeten schilderes wordt besteed.

Berthe Morisot is slechts 54 jaar oud geworden, maar slaagde erin om in de korte tijd dat ze actief bezig was een rijk oeuvre op te bouwen. Er zijn zeker zo'n vier honderd schilderijen en aquarellen van haar hand bekend, de meeste op het bekende kabinetformaat dat de impressionisten zo populair maakte. Een enkele maal oversteeg ze deze beperkte formaten en maakte bijvoorbeeld interieurs die ingevuld werden met elegante, eigentijds geklede vrouwen die veelal ten voeten uit werden afgebeeld.

Het is eenzelfde soort ontwikkeling zoals die bij Nederlandse schilders als Isaac Israels en Kees Maks is te zien. Ook zij toonden belangstelling voor de Parijse beau monde, de zonder uitzondering modieus geklede en appetijtelijk ogende jongerengeneratie die haar opwachting maakte in de bourgeoisie. Morisot is wel eens verweten dat zij vanuit een burgerlijke betrokkenheid danig geïnteresseerd was in het moederschap en om die reden veel voorstellingen van 'moeder-met-kind' maakte.

Op de tentoonstelling in de veel te kleine expositiezalen van het Paleis voor Schone Kunsten wordt die stelling onderuitgehaald: de zorgzame moedertjes bij Morisot zijn op de vingers van één hand te tellen. Het kan ook niet anders, want Morisots voorkeur ging uit naar de vrouw die juist aan de vooravond van haar huwelijk staat. Niet de gezeten burgerij, de arrivés en de nouveaux riches poseerden voor haar, maar jonge, wegdromende meisjes wier maagdelijkheid nog niet ter discussie stond. Anders dan Renoir die duidelijk verliefd was op zijn onderwerp had Morisot oprechte belangstelling voor de psyche van haar modellen.

Dat ze op dat punt niet al te diepgravend was, heeft niet met haar kwaliteiten als schilderes te maken. Het publiek prefereerde een zonnig en zorgeloos geschilderd tafereel boven een meer beladen voorstelling. Sinds Manet met zijn 'Le Déjeuner sur l'herbe' de bourgeoisie met een blote juffrouw had geschoffeerd, was naakt, hoe klassiek ook uitgebeeld, uit de gratie. Het heeft Morisot nooit aan erkenning ontbroken. Ze was van meet af aan populair, bij het publiek zowel als bij haar collegae. Met hen exposeerde ze bijzonder trouw op vrijwel elke Salon die in de jaren zeventig van de 19de eeuw zoveel stof deden opwerpen.

Drieëntwintig jaar was ze oud, net bij Corot vandaan bij wie ze een jaar doorbracht, toen ze aan de Salon van 1864 deelnam waar de impressionisten definitief bij het grote publiek doorbraken. Naderhand was ze op nagenoeg iedere presentatie van de impressionisten vertegenwoordigd. Dat gebeurde ook in het buitenland, waaronder de roemruchte tentoonstelling van Les Vingt in Brussel in 1891, enkele jaren voor haar dood.

Behalve door de door haar zelf geschilderde portretten, is Morisot ook bekend geworden omdat ze als een mooie vrouw figureerde in de portretten van Edouard Manet. Berthe Morisot, die later zou trouwen met Edouards broer Eugène Manet, leerde de voorman van de impressionisten in het Louvre kennen. Hij zou in de jonge vrouw zijn meest geliefde model vinden. Tussen 1868, het jaar waarin ze elkaar ontmoetten en 1874 heeft Manet haar tien keer in olieverf geschilderd, drie keer gegraveerd en één keer geaquarelleerd. Geen ander model heeft Manet zo geïnspireerd.

Door de meeste van deze portretten op de expositie in Lille te tonen -een onverwacht extraatje dat de expositie op zich al de moeite van het bezichtigen waard maakt- wordt indirect op enkele tekortkomingen in het oeuvre van Morisot gewezen. Opeens wordt duidelijk waar de schilderes die bezonken, wat dromerige blik in haar portretten vandaan haalt: Manet ging haar op dit punt voor.

De vergelijking verhult ook niet dat Manet een veel knappere portrettist was dan zijn model. Morisot moet zich daar bewust van zijn geweest, want er is een bepaald moment dat ze haar tot dan toe gehanteerde stijl drastisch omgooit. De Belgische chroniqueur J.K. Huysmans had toen al over haar werk in badinerende termen opgemerkt: ,,Altijd de weinig consistente, opgeklopte eiwitten met vanillesmaak van een schildersdiner!'' De latere portretten van Morisot zijn niet analyserender geworden, maar ogen wel vlotter, losser en luchtiger. Morisot is in haar ontwikkeling die zich rond haar vijftigste nog gestadig voortzette, door de dood ingehaald. Had ze langer geleefd, dan had ze in haar laatste jaren ongetwijfeld puur licht geschilderd en was misschien net als Claude Monet zo rond 1920 abstract gaan werken. Ze bleef haar leven lang derhalve een talent.

T/m 9 juni in het Palais des Beaux-Arts, Place de la République in Lille, ma, do en vr 13-19 uur, wo bovendien tot 21 uur, za en zo 11-19 uur (voor de vaste collecties geldt een ruimere openstelling). Tijdens de paasvakantie (30 mrt-15 april) dag. geopend van 11-19 uur. Cat. (Fr) 29 euro, Nl.talig Petit Journal 3 euro. Info op internet (www.mairie-lille.fr). Van 20 juni t/m 19 november is de expositie te zien bij de Fondation Pierre Gianadda in Martigny, Zwitserland. De Belgische Thalys Eurostar biedt speciale tarieven incl. museum entree, met één enkele overstap in Brussel. Info op internet (www.nmbs.be).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden