Review

Bezoek enquêteur religieuze piek

God is niet in woorden te vangen. Alles wat men op de gewone, constaterende manier over God zegt, is juist niét God. Omdat dit religieuze inzicht tegenwoordig breed leeft, zou het wel eens kunnen zijn dat de enquêteur die vragen stelt van het type 'gelooft u...', simpelweg 'nee' als antwoord krijgt. “Al was het maar omdat niet-weten, niet vastbijten in cognitieve zekerheden, ook deel van een religieuze attitude kan zijn.”

KOERT VAN DER VELDE

De filosoof Anton van Harskamp probeert een debat op gang te brengen over de religieuze situatie van dit moment. Hij vermoedt verborgen, niet-geziene kanten van religie. Onderzoeken die religie moeten peilen, tonen volgens hem vreemde uitkomsten omdat de oude vragen niet meer aansluiten bij de huidige beleving. En terwijl de leegloop van de kerken voortduurt, proef je een frisse religieuze interesse bij het grote publiek.

Veertien theologen en godsdienstsociologen reageren in de pasverschenen bundel 'De religieuze ruis in Nederland' op Van Harskamps 'thesen over de versterving en de wedergeboorte van de godsdienst'.

Opiniepeiler Joep de Hart helpt Van Harskamp uit de droom dat de nee-zeggers op gelooft-u-vragen postmodern religieus zijn. In werkelijkheid is het bezoek van een enquêteur een hoogtepunt in het levensbeschouwelijke leven van menig respondent. “Vergeleken met de tijd en energie die de doorsnee Nederlander steekt in het doen van de vaat, het staan in de file, het maken van huiswerk, of het praten over koetjes en kalfjes, is die welke hij reserveert voor zingevingsvragen of godsdienstige participatie verwaarloosbaar. En nadat het diepte-interview is afgelopen of de vragenlijst is ingevuld, zal hij in zijn verdere leven nog maar zelden dergelijke pieken van reflectie en diepzinnigheid bereiken als tijdens het onderzoek bij hem werden geregistreerd.”

Toch heeft Van Harskamp een punt als hij zegt dat het niet willen doen van geloofsuitspraken nog niet wil zeggen dat mensen geen religieuze ervaringen meer hebben. De feministische theologe Anne Marie Korte constateert een paradoxale verhouding tussen uiterlijkheden zoals geloofsuitspraken en innerlijkheden zoals religieuze ervaringen. Ze signaleert een vergaande verinwendiging van religieus geloof. Steeds zijn er bewegingen geweest die benadrukten dat de kern van het geloof niet in de uiterlijkheid van woorden of gebaren ligt, maar in wat je ten diepste beseft en ervaart. Toch is er zonder religieuze taal en beelden uiteindelijk geen religiositeit mogelijk. “Het probleem van deze verinwendiging is dat religieuze taal en symboliek steeds meer worden beroofd van hun vermogen om ergens naar te verwijzen. Wat als 'echte religieuze ervaring' wordt beschouwd, dreigt daarmee afgesneden te raken van het gewone dagelijkse en mist op den duur ook elke relevantie daarvoor,” schrijft Korte. Daarom houdt ze een pleidooi voor de herwaardering van het lijfelijke als symbool voor het transcendente binnen de christelijke traditie.

De auteurs dragen uiteenlopende vormen van niet-geziene religiositeit aan: in het streven naar ultieme zekerheid, in de pastorale zorg, in maatschappelijk engagement. De vraag dringt zich op wat religie eigenlijk is.

De katholieke theoloog Erik Borgman is de enige in de bundel die deze vraag expliciet stelt. Zijn antwoord: “Religie is het serieus nemen van de werkelijkheid en haar vragen, het gehoor geven aan het appèl dat uitgaat van de dingen om geëerbiedigd te worden, het je inlaten met de vragen en dilemma's waar mensen - wijzelf - in onze cultuur concreet voor staan. Religie is misschien wel voor alles: toewijding.”

Heel het leven is op te vatten als symbool van het transcendente. Zo roept Borgman op het leven van mensen te zien als 'heilige plaats'. Niet dat hij bespeurt dat dit een nieuwe, maar tot nog toe verborgen gebleven trend is op het gebied van de godsdienst. Borgman probeert niet, zoals sommigen in de bundel, de religieuze situatie te schetsen zoals die nu is, maar zoals die volgens hem zou moeten zijn. Het is een onuitgesproken ruis die het debat over religie zoals die in dit boek wordt gevoerd, tot een spraakverwarring maakt.

Anton van Harskamp e.a.: De religieuze ruis in Nederland, Uitg. Meinema, 132 blz, 22,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden