Review

Betovering is niet meer wat het geweest is

Ben Okri is de belangrijkste Afrikaanse schrijver van dit moment. In 1991 kreeg de Nigeriaan de Booker Prize voor 'De hongerende weg'. Dat was het eerste deel van een trilogie die nu voltooid is. Tijd voor een gesprek. ,,De trilogie is mijn naaktstudie naar het epische karakter van de geboorte.''

Ben Okri verkondigt de nieuwe wereld. In woord en geschrift. Hij is in Nederland voor de presentatie van 'Onmetelijke rijkdom', het derde deel van de romancyclus waarmee de Nigeriaanse schrijver internationale bekendheid verwierf. De cyclus nam in 1991 een aanvang met 'De hongerende weg' en kreeg twee jaar later een vervolg in 'Toverzangen'. In zo'n twaalfhonderd bladzijden beschrijft Okri (1959) de avonturen van Azaro, een jongetje dat opgroeit in een naamloos Afrikaans land op de drempel van de onafhankelijkheid. Als 'geestenkind' beschikt Azaro over bijzondere vermogens: hij heeft toegang tot de dromen van de doden en de levenden en onderhoudt intens contact met de geestenwereld. Okri's boeken geven blijk van een grote visionaire kracht. De Geestenkind-trilogie is een ononderbroken stroom van hallucinerende beelden.

Ben Okri: ,,Sommige verhalen zijn eigenlijk geen verhalen maar krachten. Het woord betovering gebruik ik in dit verband liever niet, want de betekenis ervan is niet meer dezelfde als vroeger. Betovering heeft tegenwoordig vooral te maken met de kwaliteit van het vermaak dat ons geboden wordt. De vertellers die ik in gedachten heb, maakten gebruik van verhalen om de psyche van hun luisteraars te beïnvloeden. Daardoor was hun vertelkunst een bijna wetenschappelijke aangelegenheid. Wetenschap dirigeert de natuur. Als je een vliegtuig laat opstijgen, zet je de zwaartekracht naar je hand. Dat is wat verhalen ook horen te doen.''

Ben Okri hult zich in nevelen. De schrijver neemt een grote distantie in acht en is weinig toeschietelijk. Van de constructieve kracht die zo kenmerkend is voor zijn boeken, valt in het gesprek slechts met moeite iets te bespeuren. Okri beschrijft in zijn trilogie een wereld die uiteenvalt. Het verhaal van Azaro speelt zich af in Afrika's hongerige onderbuik waar de komst van de partijpolitiek tot een gewelddadige machtsstrijd leidt en de vernietiging van het oerwoud duistere machten ontketent. Okri probeert dit 'tijdperk van onverbiddelijke chaos' als het ware te transformeren door zich naar een andere fase in de menselijke geschiedenis te schrijven.

Wilt u door het schrijven een verandering teweegbrengen?

,,Het gebeurt bij toeval. Je kunt in de kunst niet aansturen op het veranderen van de wereld. Je kunt het wel proberen, maar het verwachte effect zal uitblijven. De uitwerking van ware kunst kan niet van tevoren berekend worden. Veel boeken zijn goed geschreven, maar hun opzet is te nadrukkelijk. Ze willen je over apartheid vertellen, ze willen je over de concentratiekampen vertellen, ze willen je vertellen hoe vreselijk de regering is of hoe het met de ziel van de kunstenaar is gesteld. Veel te opzettelijk! Als je de uitwerking van een boek in één bepaalde richting zoekt, heb je als schrijver niet veel verbeelding. God, wat een luiheid!''

Toch spreekt er uit uw boeken een grote compassie voor de mensheid en voor de wereld waarin we leven. Een van uw belangrijkste personages, de vader van Azaro, wil die wereld zelfs opnieuw dromen.

,,Je moet dat zien in relatie tot de bittere realiteit waarin hij leeft. In feite is Azaro's vader een treurige figuur. Misschien is mijn relatie tot hem wel ironisch. Let wel, ik zeg misschien. . . In ieder geval is mijn geloof in de droom van Azaro's vader geen absoluut paradigma. Mensen luisteren te weinig naar de stem van de schrijver. Ze vragen zich niet af waar en hoe hij in zijn werk zit. Bevindt hij zich op die onvermoede plek waar alles tegelijkertijd waar is? Je kunt niet zeggen waar ik ben.''

Wat betekent dat voor het herdromen van de wereld?

,,Daar zijn we allemaal mee bezig. Als je je bij de kapper een nieuw kapsel laat aanmeten, herdroom je de wereld. Je wordt in staat gesteld om op een andere manier in de spiegel te kijken. De wereld herdromen is geen grootse onderneming maar een persoonlijke aangelegenheid. Doe goed werk en ruim je hoofd op!''

Uw boeken gaan vaak over blindheid en de noodzaak te leren zien. Waarvoor wilt u de lezer de ogen openen?

,,Voor niets in het bijzonder. Het gaat erom dat je lang genoeg naar de dingen kijkt om ze te kunnen zien. Als iedereen tien jaar van zijn leven aan de kunst van het zien zou wijden, zou dat een gigantisch effect op de cultuur hebben. Is het je wel eens opgevallen hoe museumbezoekers naar een schilderij kijken? In een paar seconden schuiven ze eraan voorbij, zonder iets te zien. Ze lezen alleen het onderschrift.''

Denkt u niet dat het verleden ons verhindert te zien? Het feit dat u bijvoorbeeld in eerste instantie geïdentificeerd wordt als zwarte man wordt immers ingegeven door de geschiedenis.

,,Niets verhindert iets. Wij werpen hindernissen op. Ik heb nooit kunnen vaststellen dat de geschiedenis voorbijkwam en een vlies over onze ogen legde. Het is gewoon een kwestie van luiheid. Wij laten toe dat de geschiedenis ons hindert. Dat is een slechte gewoonte.''

Wat is in dit verband de rol van de Engelse gouverneur-generaal die in uw laatste boek ten tonele wordt gevoerd? De eerste twee delen van de trilogie wekken de indruk dat u het kolonialisme lang en breed voorbij bent, maar via dit personage wordt de geschiedenis alsnog binnengehaald.

,,Wat is erop tegen om het kolonialisme in het ene boek te passeren en er in een volgend boek bij stil te staan? Op zichzelf is kolonialisme geen interessant onderwerp. Het is eigenlijk doodsaai, maar wat het interessant maakt is dat het mij helpt nadenken over macht in relatie tot de vervorming van onze waarneming, ons vermogen te zien. De geschiedenis van het kolonialisme wijst uit dat de wereld ook opnieuw gedroomd wordt door de macht. In 'Onmetelijke rijkdom' zet de Gouverneur-Generaal zijn impressies van het leven in Afrika op schrift. Zijn perspectief is maatgevend geworden voor de manier waarop er nadien naar Afrika is gekeken. Er is zowel een positieve als een negatieve manier van herdromen, maar in beide gevallen wordt er gebruikgemaakt van dezelfde creativiteit, dezelfde verbeeldingskracht. Er is een voortdurende veldslag gaande tussen degenen die de verbeelding aanwenden voor constructieve doeleinden en degenen die haar inzetten vanuit een destructief oogpunt. Die strijd speelt zich op ieder willekeurig punt in de wereld af.''

Tijd is een grillige factor in Okri's werk. Hoewel de trilogie een aaneenrijging van turbulente gebeurtenissen is, staan de zaken er op de laatste bladzijde van 'Onmetelijke rijkdom' niet veel anders voor dan aan het begin van 'De hongerende weg'. Azaro's ouders zijn nog even arm, de wereld hangt nog altijd uit het lood en de langverwachte onafhankelijkheid heeft zich nog steeds niet aangediend. Okri heeft de uitgestelde geboorte van de Afrikaanse natie verbeeld in de monsterachtige zwangerschap van Madame Koto, eigenares van een palmwijnbar annex bordeel. Haar buik zwelt op tot wanstaltige proporties maar als ze aan het eind van het derde boek vermoord wordt, heeft ze de vrucht van haar schoot nog altijd niet ter wereld gebracht. Leven en dood wisselen elkaar af, maar van historische ontwikkeling is geen sprake.

Uw boeken lijken in cirkels rond te draaien. Gelooft u in vooruitgang?

,,Mijn boeken draaien helemaal niet in cirkels rond. Dat zou namelijk betekenen dat ze nergens heengaan. Als je de trilogie goed leest, zul je merken dat er sprake is van een mathematische progressie, vanaf de eerste zin tot aan de allerlaatste. Het probleem is dat progressie als iets lineairs wordt gezien. Er is niets vreemds aan mijn werk, het is volkomen rationeel. Alleen is die rationaliteit op een ander patroon gebaseerd, een patroon dat zijn eigen logica heeft.''

Wat gebeurt er met Azaro na dit derde boek?

,,Ik hoop dat hij voortleeft in het hoofd van de lezers. Is dat niet genoeg? Volgens Novalis krijgt het hoogste goed een plek in de verbeelding. Als een droom zijn weg naar de ziel heeft gevonden en daar leeft en groeit en voortbestaat, heeft hij zijn thuisland bereikt en kan hij zijn werk in de wereld gaan doen. Mijn personages lopen niet op het marktplein rond, maar er zijn andere ontmoetingsplaatsen waar ze stilletjes aanwezig zijn om te inspireren, te helen, te troosten en kracht te geven.''

Maar de nieuwe natie is aan het eind van het derde boek nog steeds niet geboren.

,,Geboorte is een langzaam en gecompliceerd proces. Eigenlijk is het een episch proces. Ik heb dat heel nauwkeurig onderzocht. Mijn boeken gaan niet alleen over de geboorte van een natie, maar vormen een onderzoek naar het wezen van creativiteit. Wat betekent het om geschapen te worden, wat betekent het om te scheppen? Hoelang duurt het voordat een boek een boek is geworden? De trilogie is mijn naaktstudie naar het epische karakter van de geboorte. Ik bedoel, in al die tijd die daarbinnen wordt doorgebracht, ontstaat een complete beschaving.''

Okri wijst op zijn buik en neemt een foetusachtige houding aan. ,,Hoofd, handjes, alles. Wat gebeurt daar? Als je de toekomst van iets wilt vaststellen, moet je eerst weten hoe het in de wereld is gekomen. Je moet het innerlijke epos van de geboorte onderzoeken, de verborgen DNA-structuur ervan. Dat geldt voor ieder wordingsproces.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden