Review

Beth Haim, ankerplaats aan de oevers van de Amstel

De Portugees-Israëlietische begraafplaats te Ouderkerk aan de Amstel kent de goegemeente voornamelijk door tochtjes in het weekend, langs Amstel en de Rondehoep. Wie geen weet heeft van de voorgeschiedenis, gaat er misschien schouderophalend aan voorbij.

In het rusteloze heden wordt van alles in de landschapsarchitectuur verstjeerd, maar hier leeft de geschiedenis voort. De niet-Joodse omgeving is gelukkig vanaf het begin respectvol omgegaan met dit cultuurgoed.

De omgang met de dood in het leven, in een traditie die mens en wereld met elkaar in balans houdt, was de Joden in ballingschap eeuwenlang ontzegd, toen op 11 april 1614 de baby Joseph met toestemming van de wereldse autoriteiten op het aangekochte drassige lapje grond begraven werd: ,,Op deze plaats heb ik mij onder het stof gewenteld. Kort na mijn geboorte heb ik de wereld verlaten. Met mij is dit Huis des Levens ingewijd. In het jaar 5374 ben ik naar Eden gegaan.''

Beth Haim (de naam in het Hebreeuws) in Ouderkerk, op een steenworp afstand van 'de' stad, Mokum, vormt met de bibliotheek Ets Haim (Boom des Levens) uit 1639 en de Portugese Synagoge in Amsterdam uit 1675 de trotse trits in het bewustzijn van de Joden die oorspronkelijk gevlucht waren voor de katholieke Inquisitie in Spanje en Portugal en die in Amsterdam hun toevlucht vonden.

Onlangs verscheen een facsimile-uitgave van 'Keur van grafstenen' van David Henriques de Castro, in 1883 verschenen bij Brill in Leiden. De auteur, zoon van bemiddelde ouders, kon al zijn tijd en geld wijden aan de joodse cultuur. Hij woonde vele jaren aan de Nieuwe Herengracht 93: juist deze maand is er een herinneringsplaquette op de pui aangebracht van zijn woonhuis, de voormalige Populier (voorganger van centrum De Balie).

Hij liet -kostbaar in die jaren- grafstenen fotograferen en beschreef de Hebreeuwse en Portugese opschriften. Hij ontdekte tussen de duizenden graven onder meer die van de ouders van Spinoza en van Menasseh Ben Israel, vermaard om zijn boekdrukkunst. De Castro was een volbloed-mecenas, aan wie de middelen niet ontbraken om genealogisch en kunsthistorisch onderzoek in woord en geschrift vast te leggen. Bij het tweede eeuwfeest van de 'Snoge' in 1875 had hij een jubileumboek geschreven met details over dit wereldwonder die anders misschien verloren waren gegaan. Ook was hij de (her)ontdekker van het werk van Jacob van Ruisdael, wiens tekeningen van de begraafplaats van omstreeks 1660 in het Teylers Museum in Haarlem vandaag de dag nog letterlijk in Ouderkerk herkenbaar zijn. Met name diens schilderij van de begraafplaats was voor hem een eye-opener: Nederland mag het als een sensatie beschouwen dat dit topwerk uit Detroit nu in Amsterdam te zien is, in 'De glorie van de gouden eeuw' in het Rijksmuseum, vanaf 15 april.

De originele (Nederlandse en Duitse) tekst (met Engelse vertaling) en de foto's werpen licht op een enorme verbeeldingskracht. Familieleden van de doden gingen -in het spanningsveld van het Mozaïsche gebod om geen 'gesneden beelden' te maken- zich te buiten aan uiteenlopende sculpturen en emblemata, in de sfeer van grote kunstenaars als Quellijn of leentjebuur spelend bij de christelijke grafkunst. Zandlopers, afgestompte zuilen, bijbeltaferelen, een huilend kind dat met tranen een fakkel blust, een 'stripverhaal' van een vrouw dood in het kraambed, arm die een boom omhakt terwijl drie loten ontspruiten...

Vanuit de diaspora kwam men naar de Amstel. Haar oevers zijn een ankerplaats voor wie het 'Huis van het leven' moest verlaten, op weg naar Eden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden