Afscheidsconcert

Bernard Haitink neemt (misschien iets te vroeg) nu écht afscheid

Bernard Haitink verlaat voor de laatste keer het podium van de Royal Albert Hall. Beeld Chris Christodoulou

Bernard Haitink stond dinsdag met duidelijk plezier op zijn gezicht te dirigeren in de BBC Proms in Londen. Je vroeg je zelfs af of een afscheid van het podium niet toch nog iets te vroeg kwam. Maar vanavond sluit hij in Luzern zijn 65-jarige carrière definitief af. 

Als één man staan zesduizend mensen in de Royal Albert Hall in Londen na het slotakkoord op. Dat doen ze voor de 90-jarige Bernard Haitink die in de BBC Proms afscheid neemt van zijn geliefde Londense publiek. De enorme concertzaal is tot de nok toe gevuld. Besef van het historische en onomkeerbare momentum zweeft als het ware tussen de stalles, de loges, de galerijen, en in de grote arena waar de honderden liefhebbers staan die voor een habbekrats een kaartje hebben kunnen kopen. Werkelijk geen plek in het kolossale gebouw is onbenut, de queues buiten voor aanvang waren buitensporig lang.

Maestro Haitink is er met de Wiener Philharmoniker en met pianist Emanuel Ax. Ze spelen Beethovense Vierde pianoconcert en Bruckners Zevende symfonie. Het programma hebben ze een paar dagen eerder ook al op de Salzburger Festspiele uitgevoerd, en dan vanavond nog een keer op het festival in Luzern. Daarna is het afgelopen. Haitink hangt zijn baton aan de wilgen. Hij trekt zich terug met zijn vrouw Patricia in hun Londense huis en zal na een carrière van maar liefst 65 jaar niet meer actief deelnemen aan de internationale muziekwereld die hem zo op handen heeft gedragen.

Want als een ding duidelijk wordt, dan is het wel het feit dat de bewondering, waardering en liefde voor de nuchtere Nederlandse maestro zo diep in de genen van al die muziekliefhebbers zit. Bij Haitinks afscheid van zijn Nederlandse publiek in juni in het Concertgebouw (ook met de Zevende van Bruck­ner) was dat al duidelijk voel- en tastbaar. Maar het zijn de Britten die weten hoe je op indrukwekkende wijze farewell zegt tegen iemand die ze zo beetje al hun hele leven kennen, en die voor hen onderdeel is van zovele grootse muzikale herinneringen. En Haitink op zijn beurt heeft zijn liefde voor het ‘serieuze, goed ingevoerde’ Britse publiek en voor Groot-Brittannië nooit onder stoelen of banken gestoken.

Onderscheiden

Haitink zelf rekent zijn tien jaar (1978-1988) als artistiek directeur van het Glyndebourne Festival tot de gelukkigste van zijn werkzame leven. Van 1967 tot 1979 was hij chef-dirigent van het London Philharmonic Orchestra, en van 1987 tot 2002 leidde hij in Londen het Royal Opera House Covent Garden. In zijn 65-jarige carrière was Haitink dus 35 jaar lang op belangrijke posten in het Verenigd Koninkrijk te vinden. Hij werd er door Elizabeth II zelfs voor onderscheiden.

Haitink begrijpt de Britten, zij begrijpen hem. Geen poespas, geen overweldigende emoties, liefst niet te extrovert, te aanstellerig of te sentimenteel. En dus gingen de zesduizend aanwezigen aan het slot gewoon staan, juichten ze bij zijn wat moeizame opkomsten en keken vertederd toen de Weense concertmeester de verraste maestro een arm gaf om hem van het podium te begeleiden. Dat simpele gebaar, waaruit zowel liefde als eerbied sprak, vatte deze unieke avond samen. We hadden Haitink allemaal wel die arm willen geven. Het applaus hield tien minuten aan, toen verliet het orkest het podium en was het over en uit.

Haitink stond met duidelijk plezier op zijn gezicht te dirigeren. Beeld Chris Christodoulou

Overigens is de Wiener Philharmoniker, waar Haitink in 1972 debuteerde met Bruckners Vijfde symfonie, niet zijn lievelingsorkest of zo. Hij doet überhaupt niet aan malligheden als ‘lievelingsorkesten’, bekent hij in ‘Bernard Haitink – Dirigieren ist ein Rätsel’, een openhartig boek met Duitstalige interviews en essays dat vorige week uitkwam. Het is dus gewoon toeval dat zijn laatste concerten juist met dit orkest zijn. Ze stonden al in Haitinks agenda toen hij besloot dat zijn afscheid, dat eerst eufemistisch een sabbatical genoemd werd, in september 2019 zou plaatsvinden.

In bijna alle Britse kranten stonden een dag later de maximale vijf sterren boven de recensies. De kranten hadden hun beste redacteuren naar de Royal Albert Hall afgevaardigd. Muzikaal was de avond opvallend licht, gezien de zwaarte van het onafwendbare. Haitink stond met duidelijk plezier op zijn gezicht te dirigeren, voelde zich senang. Je vroeg je af of een afscheid toch niet nog iets te vroeg kwam. Alleen in het tweede deel van Beethovens Vierde pianoconcert (fenomenaal gespeeld door Haitinks muzikale vriend Ax) kon je iets van dramatiek rondom dit beladen concert bespeuren. Steeds zachter liet Haitink het orkest daar de onheilspellende akkoorden tussen de pianosoli spelen. Steeds zachter en fluweliger tot er niet meer dan een aai van donker geluid overbleef. Onvergetelijk.

Bruckners symfonie zat boordevol gouden schoonheid. De architectuur van dit symfonische bouwwerk werd door Haitink, die met gesloten partituur dirigeerde, volledig inzichtelijk gemaakt. De imposante geschiedenis van de Wiener Philharmoniker met deze symfonie was voor aanvang terug te zien op het schutblad van een opengeslagen vioolpartij. Daarop stonden met potlood de namen van beroemde maestro’s geschreven, met de vele uitvoeringsdata en de beroemde concertzalen er achter. Tussen grootheden als Von Karajan, Szell, Jochum, Solti en Krips stond ook de naam van Haitink een paar keer vermeld. Hier was duidelijk een beproefde combinatie samen muziek aan het maken. Geen machtsvertoon van een eenling, maar welluidende harmonie van het collectief. Zo had Haitink dat het liefst – hij nodigde uit tot samen muziekmaken. Vanavond doet hij dat voor de allerlaatste keer.

Het concert uit Luzern wordt vanavond rechtstreeks uitgezonden via NPO Radio 4, vanaf 19 uur.

Lees ook: 

Het afscheid van Haitink was geen gewoon concert, maar het einde van een tijdperk

In juni nam Bernard Haitink afscheid van zijn Nederlandse publiek. Na een carrière van 65 jaar zwaaide hij op 90-jarige leeftijd af. Peter van der Lint was erbij.

Dirigent Bernard Haitink zet na 65 jaar punt achter zijn carrière

Haitink maakte in juni bekend dat hij ermee stopt. De onfortuinlijke val, die hij  vorig jaar op het podium maakte na een optreden met het Concertgebouworkest, heeft bij die beslissing een belangrijke rol gespeeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden