Review

Berlijn prijst provocerende Koolhaas

BERLIJN - Nog heeft de koningin het lint niet doorgeknipt, maar de bijna voltooide nieuwe Nederlandse ambassade in Berlijn wordt al bekroond en bejubeld. Architect Rem Koolhaas en de Nederlandse overheid als opdrachtgever ontvingen zaterdag in Berlijn de Architekturpreis 2003 voor het beste gebouw dat de laatste drie jaar in de Duitse hoofdstad is verrezen.

Om de aanzwellende media-aandacht voor het, eigenlijk pas begin volgend jaar officieel te openen, gebouw verder aan te wakkeren, is met flinke Nederlandse subsidies vrijdag tevens in de Neue Nationalgalerie in Berlijn een expositie geopend die aan Rem Koolhaas is gewijd. Niets staat de hype meer in de weg.

De door Koolhaas en zijn Office for Metropolitan Architecture (OMA) uit Rotterdam ontworpen ambassade aan de Spree is van buiten een strakke doos, maar van binnen één grote, gecompliceerde wenteltrap. ,,De aannemer vond het erg lastig bouwen'', grinnikt Koolhaas, terwijl hij door zijn gebouw naar boven loopt. Want in plaats van verdiepingen met een trappenhuis voert hier een geleidelijk omhoog meanderend 'traject' als vanzelf naar het dakterras. Dat dak bevindt zich op slechts 27 meter hoogte - hoger mag niet in grote delen van Berlijn - maar toch zijn er in dit gebouw liefst 24 verschillende niveaus. Bijna vanzelf word je omhoog gelokt, steeds een halve verdieping hoger, door een reeks verrassende uitzichten en doorblikken die Koolhaas heeft ingebouwd. Eerst verbaasd door de royale blik op het buurgebouw uit de nazitijd, dan uitkijkend op de sluizen in de Spree met de hoge flats aan de overkant, stel je vervolgens, om de bocht, verrast vast dat je schuin omhoog dwars door het gebouw heen kunt kijken naar een tv-toren uit de DDR-tijd. 'Lokaas' noemt Koolhaas dit, en hij stelt tevreden vast dat de mensen inderdaad het omhoog meanderende traject lopen, en niet gewoon de lift nemen. ,,Het gebouw is een machine die steeds een blik op de context geeft'', zegt Koolhaas. ,,De clou is dat je loopt en niet de lift neemt.'' Als materiaal is op grote schaal aluminium gebruikt. Alleen in de werkkamers is met hout een warmere sfeer bereikt.

Opmerkelijk was dat Koolhaas de architectuurprijs van de stad Berlijn zaterdagavond kreeg uitgereikt door de Baudirektor Hans Stimmann. Die personificeert het voorzichtige, op herstel van de negentiende-eeuwse blokbebouwing gerichte beleid van Berlijn, en vond zijn scherpst formulerende tegenstander ooit in Rem Koolhaas, toen die elf jaar geleden met slaande ruzie een jury voor de wederopbouw van Potsdamer Platz verliet. ,,Kleinburgerlijk, ouderwets, reactionair, onrealistisch, banaal, provinciaals en vooral amateuristisch'' noemde de Rotterdammer destijds de plannen van Berlijn voor de wederopbouw van het centrum. Nu probeert Berlijn zich met de sterarchitect te verzoenen, waarbij de hoogste ambtenaar op het gebied van stedenbouw benadrukt, ondanks de hoofdprijs, Koolhaas' opvattingen te blijven afwijzen. ,,Wij willen de stad niet opnieuw uitvinden, niet nog een keer'', zegt Stimmann. Het al zo vaak geschonden Berlijn wil nu terug naar de stad van vroeger, met gesloten blokken waarvan het dak op 27 meter dient te beginnen: ,,Wij geloven in de traditie van de Europese stad''.

Dat niet alle Berlijnse architecten dat met hun Baudirektor eens zijn, bleek tijdens de prijsuitreiking zaterdag. In een dankwoord oogstte de Nederlandse ambassadeur Van Dam in de zaal vol architecten stormachtig applaus met zijn opmerking dat Koolhaas in het verleden gedistantieerd stond tegenover Berlijn, omdat daar de ,,overheersende ideeën volgens hem te weinig ruimte boden voor het moderne''.

In kleinere kring vertelt Stimmann dat hij Koolhaas' ambassade een 'groot geschenk aan Berlijn' vindt. De Nederlandse ambassade weerspreekt Berlijns strenge stedenbouwkundige regels niet, maar bevestigt die juist, vindt Stimmann: ,,Zo zie je dat, als er een goed kader wordt geboden, goede architectuur kan ontstaan''.

Zeker is in elk geval dat de Nederlandse overheid haar doel heeft bereikt. Door Berlijn te provoceren, door een solitair, avantgardistisch gebouw neer te zetten in een stad waar de bevolking na een eeuw vol ideologieën met elk hun eigen stedenbouw alleen nog maar saaie gebouwen lijkt te willen, onderstreept Nederland zijn veronderstelde vooruitstrevendheid. In de nieuwe Nederlandse ambassade van Berlijn viert de avantgarde zichzelf. Met een gebouw dat van boven tot beneden een statement van de eigen progressiviteit is, heeft Nederland een ijdel, zelfbewust gebouw neergezet, dat contrasteert met de middelmaat die in het van vroegere avantgardes nog zo vermoeide Berlijn overheerst.

,,Overdonderend, overdonderend'' noemt de directeur van de Neue Nationalgalerie in Berlijn, prof. Peter-Klaus Schuster, de ambassade. De linkse Süddeutsche Zeitung jubelde zaterdag over ,,Koolhaas' manifest tegen de nieuwe Berlijnse eenvormigheid'', ziet ,,Hollands levensgevoel van nuchtere openheid en introspectie verenigd met theatrale grootsheid''. De conservatieve Welt vroeg zich daarentegen af waarom Koolhaas eigenlijk zo beroemd is. De afwerking van zijn gebouw is volgens deze krant zo slecht, dat het lijkt of de diplomaten nog snel naar de bouwmarkt moesten rennen om het allemaal af te krijgen.

In elk geval is de nieuwe Nederlandse ambassade een kunstwerk geworden. ,,En ik kan u verzekeren dat het werkelijk mogelijk is in een kunstwerk te werken en te wonen'', zegt cultureel attaché George Lawson, die sinds anderhalve maand in het, nog niet helemaal voltooide, gebouw werkt. Ron van Dartel, de tweede man van de ambassade, woont zelfs in het gebouw, en bekent voorzichtig tegen Rem Koolhaas ,,de architect in de woning te merken''. Om er ook een huis van te maken, zal hij nog enige tijd nodig hebben, zegt Van Dartel, maar aan het belangrijkste criterium voor een diplomatenwoning is in elk geval voldaan: ,,Ik weet zeker dat de komende jaren iedereen op mijn uitnodigingen zal ingaan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden