Interview Benjamin Moser

Benjamin Moser: ‘Wat je denkt over Susan Sontag te weten, dat klopt eigenlijk niet’

Benjamin Moser. Beeld Merlijn Doomernik

Benjamin Moser (43) werkte zeven jaar aan zijn biografie van Susan Sontag, Amerikaanse schrijver en activist.

“Bij mijn vorige biografie was het doel een onbekend iemand, de Braziliaanse schrijver Clarice Lispector, bekend te maken in Amerika. Na het succes van dat boek werd ik door Sontags zoon voor deze biografie gevraagd. Ze zochten vanwege haar band met Europa, haar kosmopolitische inslag, iemand die haar in een internationale context kon plaatsen; die zowel Europees als Amerikaan was. Ik ben Amerikaan maar woon al twintig jaar in Utrecht. Nu werd mijn doel een bekend iemand, overbekend misschien, weer mysterieus te maken. Achter dat iconische beeld van Susan Sontag, de New Yorkse intellectueel en bohemienne, gaan vele Susans schuil. En dat was ook het grote thema in haar werk: het beeld, de metafoor, die de werkelijkheid vervormt. Ik wil de lezers verrassen: dat wat je denkt over haar te weten, dat klopt eigenlijk niet.”

Reis door de taal

“Ik kan me niet herinneren hoe ik haar leerde kennen. Ze was er altijd al. Een fenomeen. Ik had toen ik als biograaf gevraagd werd wel wat stukken van haar gelezen, de bekendere essays ‘Notities over camp’, ‘Over fotografie’, ‘Tegen interpretatie’, stukken die je als student op de universiteit te lezen krijgt, maar ik ben haar werk voor deze biografie pas echt gaan lezen, ook de moeilijkere teksten en minder geslaagde. Je moet dat hoofd helemaal in. Ik ken niemand anders wier kritische werk zo’n brede toegang geeft tot de twintigste eeuw, tot de politieke en esthetische theorie. De taal was nu mijn eigen taal, het Engels, Amerika is ook mijn land, maar toch voelde het soms als een reis naar Tibet. Je denkt dat je weet wat een vrouw is, wat een lesbienne is, wat Amerika is, maar het zijn begrippen die in de loop van de tijd een heel andere betekenis hebben gekregen.”

Godinnen

“Voor 1970 was er nog geen enkele biografie verschenen over een vrouwelijke denker. Alleen over Marie Curie en die werd dan ook gretig omarmd door de jonge Susan. Sontag heeft de iconische vrouwelijke intellectueel min of meer zelf uitgevonden. Haar uniciteit zit hem in de combinatie van dat intellect met haar divadom. Ze was mooi, dat hielp ook. Ze groeide op in Hollywood, haar moeder en oma waren gefascineerd door de filmwereld. In haar essays komen al die ‘godinnen’ aan bod, ze schrijft over Medea, over Jeanne d’Arc, over Lady Hamilton in haar roman ‘De vulkaanminnaar’, over Sarah Bernhardt, Callas, Joan Crawford. Als je dat achter elkaar leest, weet je dat zij de volgende moet zijn.”

Coming-out als sociale plicht

 “Haar coming out was een worsteling, maar dat begrijp ik, ik ben zelf gay, veel homoseksuelen worstelen. En zij groeide op in de jaren dertig. Dan kun je op gegeven moment in de jaren negentig zijn beland, is de samenleving veranderd en loop je geen gevaar meer, en ben je die publieke persoon, maar de waarden en normen waarmee je bent opgegroeid zitten in je vast. Het is als met de taal. Ik woon al twintig jaar in Nederland maar ik kan ook nooit meer tweetalig worden. Pas toen er zoveel mensen stierven tijdens de aids-epidemie, was een coming out min of meer een sociale plicht. Daarin sta ik ook aan de kant van de activisten. Maar ik vind het mooi hoe zij daarmee worstelde en toch een rolmodel was en bleef, zeker voor lesbische vrouwen, bijvoorbeeld voor iemand als Camille Paglia, al liep hun ontmoeting grandioos mis.”

Diane Arbus

“Het bijzondere aan de essays van Susan Sontag is dat ze ambigu zijn, open. Zoals wat ze in haar boek over fotografie schrijft over de freakshow van fotografe Diane Arbus. De foto’s van Diane Arbus van wat toen nog ‘misvormden’ en zonderlingen heetten, waren een sensatie in de jaren zeventig. Op de expositie hing boven die foto’s het bordje ‘losers’. Dat is onbestaanbaar nu. Sontag vond het een freakshow, schreef ze, maar ze identificeerde zich ook met de fotograaf, niet alleen met de geportretteerden. Dat is haar kwaliteit als criticus. Ze stelt vragen, ze geeft geen antwoorden, ze laat het je voelen.”

Wilskracht en onverzettelijkheid

“Nu schrijven mensen open – soms te – over ziekte en ellende, maar toen niet. Ze schreef in ‘Ziekte als metafoor’ over de enge metaforen waarin over kanker gesproken werd, over kanker als straf, kankercellen als aliens, maar ze schiep voor zichzelf toch ook een nieuwe mythe. Natuurlijk had zij ook twijfels, angst en schuldgevoelens toen ze voor het eerst kanker kreeg. Ze was 43 nog maar en ze kreeg aanvankelijk een doodvonnis te horen. Zij had het verhaal van haar wilskracht en onverzettelijkheid nodig om aan zichzelf uit te leggen waarom ze haar ziekte overleefd had. Ik vind dat het niets aan haar werk afdoet, het verrijkt het.”

Controverse rondom Leibovitz

“Toen haar vrouw Annie Leibovitz de foto’s van de doodzieke Sontag (én van haar opgebaarde dode lichaam) publiceerde in haar boek ‘A Photographer’s Life’ namen mensen dat haar kwalijk. Vooral vanwege de nevenschikking van glamourfoto’s van mooie sterren als Leonardo DiCaprio en Nicole Kidman naast foto’s van lijden, ziekbed en dood. Maar iedereen verzekerde mij dat Susan vrijwillig op de foto’s was gegaan. Het ging niet zoals in het begin van haar carrière, toen Leibovitz als een soort roofvogel mensen die er met hun hoofd niet helemaal bij waren portretten ontfutselde, tijdens drugs of seks. Annie is een kunstenaar, ze laat haar leven zien, daar is ze vrij in. En daarna kunnen mensen het erover hebben. Het is obsceen om te kijken naar die op verzoek van Susan gemaakte foto van een stervend kind in Sarajevo maar wanneer dat beeld in Vanity Fair gepubliceerd wordt, kan het iets veranderen.”

Relevantie

“Ik hoop dat deze biografie een Sontag-revival brengt. In Nederland verschijnen haar bekendste essays in oktober weer in druk. Ik denk dat ze als denker nu meer nodig is dan toen. We zien om ons heen wat er gebeurt als er niet meer wordt nagedacht over kunst en cultuur. Het is steeds belangrijker om te leren kijken. Mensen vragen me of zij nog relevant is. Sontag formuleerde nieuwe inzichten over fotografie, dat het kunst is, dat wij niet dat beeld zijn – en toch ook weer wel. Ze analyseerde hoe een foto de werkelijkheid vervormt. Ik ken kinderen die de hele dag op Instagram zitten en maar hun best doen om steeds meer op dat beeld te lijken. Niemand heeft hun nog verteld: die foto, dat ben jij niet.”

Benjamin Moser (1976) is een Amerikaanse biograaf, redacteur, vertaler van Frans, Spaans, Portugees en Nederlands. Eerder publiceerde hij de bio­grafie van de Braziliaanse schrijver Clarice Lispector. Moser werd geboren in Houston, maar studeerde en promoveerde in Utrecht waar hij nu nog woont met zijn partner, schrijver Arthur Japin. 

Lees ook:

Susan Sontag: de laatste grote literaire ster

Benjamin Moser maakt van de kloof tussen het icoon en de mens de leidraad in zijn biografie.

Annie Leibovitz en de doodsportretten van Susan Sontag

De doodsportretten van Susan Sontag komen even voorbij in de documentaire ’Annie Leibovitz; Life Through a Lens’. Fotografe Leibovitz snuit haar neus en praat over de lijdensweg van haar overleden geliefde.

Volgens Clarice Lispector kan lafheid ook verrijkend zijn

Niets sprak voor haar vanzelf, waardoor zij nolens volens alles in haar leven aan een onderzoekende arendsblik onderwierp. Biograaf Benjamin Moser aarzelde niet haar de belangrijkste Joodse schrijver sinds Kafka te noemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden