Germaine Richier

Bekrast, verdierlijkt, aangetast: het mensbeeld van beeldhouwer Germaine Richier

Germaine Richier in haar atelier in Zurich, 1944. Beeld Christi
Germaine Richier in haar atelier in Zurich, 1944.Beeld Christi

Een mier met borsten, een vleermuis met gespreide benen. De mensbeesten van beeldhouwer Germaine Richier roepen niet alleen prettige emoties op. Ze zijn te zien op een fraaie expositie in Scheveningen.

Alsof iemand een paar pagina’s uit het internationale kunstgeschiedenisboek heeft gescheurd: precies de pagina’s over het werk van beeldhouwer Germaine Richier (1902-1959). Buiten haar geboorteland Frankrijk is ze nauwelijks bekend.

Tijdens haar leven ontbrak het haar niet aan aandacht. In 1955 kreeg Richier samen met twee collega’s een tentoonstelling in het Amsterdamse Stedelijk, ze deed mee in exposities in Londen en in New York en ze was de eerste levende vrouwelijke kunstenaar met een overzichtstentoonstelling in het Musée national d’Art Moderne in Parijs. Toch is zij, anders dan generatiegenoten Alberto Giacometti en Louise Bourgeois, na haar vroege dood snel uit de canon van beeldhouwers verdwenen. Omdat ze vrouw was, of omdat de musea liever moderne, abstracte kunst zagen?

In ieder geval is die afwezigheid volkomen onterecht, zo blijkt uit de fraaie tentoonstelling in Beelden aan Zee in Scheveningen. Meteen bij binnenkomst in de grote zaal staan twee mensfiguren de bezoeker op te wachten. Net iets groter dan levensgroot, ‘De storm’ en ‘De orkaanvrouw’ heten ze, en verfrissend zijn ze inderdaad. ‘Uit het water opgehaalde kadavers’ noemde schilder Carel Willink de beelden, zo lijken ze te zijn aangetast door de elementen. Beide houden hun korte vingers gespreid naast hun lichaam, alsof ze tijdens hun tijd onder water zwemvliezen hebben gekregen.

Niet op een sokkel

Richier zet de mens hier neer als een wezen dat gepokt en gemazeld wordt door de natuur, en weerstand biedt, doorzettingsvermogen. Niet op een sokkel, niet gepolijst, niet verheven boven het publiek. Hedendaagse beeldhouwkunst moet niet op of tegen gebouwen komen te staan, hoog boven de grond, vond Richier, maar juist vóór de gebouwen en in de openbare ruimte. ‘Op pleinen in parken, bij theaters, gebouwen en stadions moeten de beelden zich de ruimte toe-eigenen.’

Richier kreeg een klassieke opleiding, eerst op de kunstacademie van Montpellier, daarna kreeg ze in Parijs beeldhouwles van Antoine Bourdelle – net als Giacometti en Henri Matisse. Bourdelle, op zijn beurt weer een leerling van Auguste Rodin, maakte enorme beelden van paarden en mensen, die nog te bewonderen zijn in het Musée Bourdelle in Parijs.

Bourdelle leerde Richier te werken met denkbeeldige compositielijnen. De ‘culture de la forme’ noemde ze dat, het vormsysteem: ze begon haar beelden met een serie kruisende rechte lijnen, die ze vaak ook op de beelden zelf aanbracht. Zo kregen de beelden beweging en waren ze in evenwicht. En prachtig in evenwicht zijn ze nog steeds.

Mensbeelden met dierlijke invloeden, gedaanteverwisselingen

Met ‘De pad’, een beeldje van een als een pad hurkend-knielende vrouw, begon in 1940 een lange serie mensbeelden met dierlijke invloeden, gedaanteverwisselingen. In Scheveningen is een fraaie verzameling van die transformaties, metamorfoses, te zien. Sommige op menselijke grootte, andere een slag kleiner, steeds juist gevangen op het moment waarop dier en mens in elkaar overgaan. Een mier met borsten, een vleermuis met gespreide benen, en een bidsprinkhaan met langgerekte ledematen, gehurkt, en handen met sprieten. Richier verzamelde als kind in Zuid-Frankrijk al insecten en plantenresten. ‘Ik had hele legers sprinkhanen’, vertelde ze in een interview. Het tot leven wekken van deze schatten gebeurde volgens haar ook echt: ze sprak over haar beelden als over personages met emoties.

De 'mensbidsprinkhaan’. Beeld
De 'mensbidsprinkhaan’.Beeld

Emoties die niet altijd prettig zijn. ‘Gezien de dramatische gebeurtenissen van onze tijd mogen wij de menselijke expressie beslist niet verhullen’, schreef Richier in 1959. De beelden hebben krassen en vervormingen, en zelfs gaten en perforaties, die de gebreken en zwaktes van de mens blootleggen, tijdloos. ‘Als bliksemschichten die ons tot binnen in de materie voeren, die zodoende organisch en open wordt’, aldus de kunstenaar. Richier bleef experimenteren met materialen, houdingen, vormen en zelfs kleur. Het menselijk lichaam was, net als bij Giacometti, het vertrekpunt. Opvallend zijn haar soms heel fraaie tekeningen en etsen. Ze maakte ze gelijktijdig met de beelden, maar expliciet niet als schetsen. Schetsen vond ze overbodig: ze vond dat ze in klei meteen de juiste vorm moest vinden.

Zelf zei ze in 1957 trouwens nooit een verschil te hebben ervaren tussen de waardering die mannelijke en vrouwelijke beeldhouwers kregen. Ze noemde zich expliciet geen ‘vrouwelijke kunstenaar’ of ‘kunstenares’. Net als haar generatiegenoten wilde ze na de oorlog op voet van gelijkheid met haar mannelijke collega’s worden gezien. Daar dachten de kunstcritici anders over. ‘Mannelijkheid’ was het woord dat het werk van Richier het best zou omschrijven, schreef de man met wie ze later zou trouwen, haar beelden waren immers geen ‘gladde en doodse mensen’. Een andere (mannelijke) criticus leek het maar lastig voor vrouwen om met hamer of ijzerdraad te werken.

In Antibes, in het Musée Picasso waar deze bijzondere tentoonstelling eerder te zien was, staan meerdere beelden van Richier buiten, met uitzicht op de Middellandse Zee. Uitgerust tegen alle stormen, van waar die ook zouden kunnen komen.

★★★★☆
'Germaine Richier. Mensbeeld-mensbeest', tot 6 september in museum Beelden aan Zee, https://www.beeldenaanzee.nl/

Lees ook:

Kunstenaar Victor Sonna: Je kunt pas echt zien, als je samen kijkt

De Eindhovense kunstenaar Victor Sonna, geboren in Kameroen, wist weinig van het slavernijverleden. Een zoektocht resulteerde in een 25 meter hoge installatie in het Van Abbemuseum, maar een activist werd hij niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden