Review

Beginner, pas op voor de furor therapeuticus

Harry Stroeken: Psychoanalytisch woordenboek. Boom, Amsterdam; 181 blz. - ¿ 34,50. G. A. S. Koster van Groos (vert.): Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria van de DSM-IV (in 1994 uitgegeven door de American Psychiatric Association); Swets & Zeitlinger, Lisse; 426 blz. - ¿ 76.

HANS VAN DER PLOEG

Het gebeurt niet vaak dat een woordenboek je inzicht verdiept, maar de Utrechtse psychoanalyticus Harry Stroeken is daar met zijn (overigens nette) boek over psychoanalytische begrippen wonderwel in geslaagd. Stroeken schreef het voor de zielkundige novice en de geïnteresseerde leek. Maar ook de gevorderde krabt zich bij menig lemma nog achter het oor. Zo vrees ik dat menige crack niet weet wat het Isakower-fenomeen precies is. Het verschijnsel dankt zijn naam aan Otto Isakower (1899-1972), lid van de Weense Vereniging voor Psychoanalyse en vanaf 1940 werkzaam in New York. Zijn specialiteit was de droom, vooral het verschijnsel regressie bij het inslapen. Met Isakower-fenomeen bedoelt men behalve regressie ook derealisatie.

De beginner moet daarentegen oppassen zich niet te laten meeslepen door furor therapeuticus (de therapeuten-kolder of het hulpverlenerssyndroom). Zoals vaker moet dat op afweer berusten. De auteur heeft nogal wat afweermechanismen belicht zoals ontkenning, splijting, projectie, rationalisatie, isolering, identificatie met de agressor, altruïsme, humor en sublimering. Slechts een paar keer greep ik mis. Zo is fluiten in het donker een subliem voorbeeld van manic defence of counterfobisch gedrag, waarmee men de eigen (doods-)angsten overschreeuwt. Gemist werd ook turning of passive into active, dat je zo aardig bij spelende kinderen kunt zien. Hiermee kunnen traumatische gebeurtenissen worden verwerkt. Kinderen die net uit een gijzeling zijn bevrijd, gaan ineens gijzelaartje spelen. De pop moet ook maar eens voelen wat het is om een gemene prik te krijgen. Ook bij volwassenen komt het voor. Tessa de Loo laat haar meisjes van de suikerwerkfabriek, stuk voor stuk door hun man vernederd, de treinconducteur collectief en afschuwelijk te grazen nemen.

Gecompliceerde begrippen als overdracht en tegenoverdracht worden veelal duidelijk verklaard. Bij depressie, alloplastisch/autoplastisch en zelfobject in verband met narcisme is dat minder het geval. De as-if-persoonlijkheid wordt wèl, het valse zelf (van Winnicott) niet vermeld. Infantiele amnesie? Weer mis.

Een enkele keer gingen de wenkbrauwen omhoog. Was Wilhelm Reich (1897-1957) wel een tragische romanticus en niet veeleer een destructieve schizofreen? Bij het (door Freud geïnterpreteerde) geval Schreber ontbreekt recente literatuurverwijzing, zoals naar het boek 'In Defence of Schreber - Soul Murder and Psychiatry' (1992) van de Amerikaanse psychoanalyticus Zvi Lothane.

Stroeken steekt zijn bewondering voor Freud niet onder stoelen of banken. Zijn levendige belangstelling voor de geschiedenis van de psychoanalyse heeft op de lezer een aanstekelijk effect. Interessant is bijvoorbeeld Theodor Reik (1888-1969), kenner van de joodse en Duitse literaire traditie. Zijn boek over Flaubert, 'La tentation de St. Antoine', geldt als het eerste psychoanalytische proefschrift. Hij besprak het met Freud, die hij in 1910 leerde kennen en met wie hij tot diens dood in nauw contact bleef.

Geestig is de kennismaking met Anna O. (eigenlijk heette ze Bertha Pappenheim), de patiënte met hysterie van Josef Breuer, die door hem omstreeks 1881-1882 onder hypnose werd gebracht. Ze bedacht de term praatkuur en zag in hypnose ondeugend een vorm van schoorsteenvegen. In 1895 beschreef Breuer dit geval in zijn publikatie met Freud. Alleen verzweeg hij dat zij na de behandeling moest worden opgenomen in de kliniek.

Onlangs verscheen ook de beknopte Nederlandse vertaling van het Amerikaanse telefoonboek van het verdriet, de 'Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders IV'. Of het alle psychiatrische stoornissen vermeldt, moet nog worden nageplozen. Wie àlle aandoeningen meent te hebben, is sensitief of een hypochonder. Om teleurstellingen te voorkomen dient gezegd dat de grote geheimen des levens er niet in staan.

Geef mij maar het bijbeltje van Stroeken, waarvan de kracht schuilt in de bibliografie van het werk van Freud, waarin de Duitse, Engelse en Nederlandse edities zijn verwerkt. Speciale aandacht krijgen de metapsychologie en de droom, het chef d'oeuvre van Freud: “Zo'n inzicht krijgt een mens maar eens in zijn leven”.

Raak typeert de auteur de overeenkomst tussen psychoanalyse en tragedie. Bij beide is alles al gebeurd voordat het begint. Bij Troost, Geluk en Genezing lees je hoe pessimistisch Freud dacht. Op zijn tachtigste verjaardag zei hij tijdens een discussie over de vrijheid van reageren op gebeurtenissen: “Konstitution ist alles”. Wie zich daar niet bij neer wil leggen, zoeke bij de letter O. Hoe symptomen ontstaan, vind je bij overdeterminering. Wat vaak voorkomt, is overcompensatie. Een asthematicus loopt de marathon uit. Demosthenes slaagt erin een groot redenaar te worden nadat hij zijn spraakgebrek heeft overwonnen door te oefenen tegen het geluid in van de zee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden