null Beeld
Beeld

BoekrecensieBeethoven – Een leven in negen composities

Beethoven was een koffieleut en nogal op de centen

Laura Tunbridge schreef een nieuwe biografie van Beethoven, met veel leuke details, voor beginners en kenners de moeite waard.

Wist u dat Ludwig van Beethoven een koffieleut was, en dat hij de bonen voor zijn bakkie ochtendtroost zorgvuldig uittelde alvorens ze in de koffiemolen te doen? Dat alles om een zo perfect mogelijke kop koffie te krijgen – zestig bonen per kop leverde volgens hem het beste resultaat op – maar ook omdat de componist op de centen was. De sinds 1792 in Wenen wonende Beethoven zat altijd om geld verlegen, was op het krenterige af, en koffie was rond 1800 een luxeproduct geworden. Niet alleen de koffiebonen waren duur, maar ook de apparaten die je nodig had om het brouwsel te zetten. Aan het eind van de 17de eeuw stapten de Weners van bier of wijn als ochtenddrank over op de koffie. In 1685 werd in Wenen het allereerste koffiehuis geopend, honderd jaar later waren het er al meer dan vijftig. In de ruim tien jaar tussen 1797 en 1810 verdubbelde de koffieprijs in Wenen. Twee koppen koffie kostten toen net zo veel als een Wiener Pfund (iets meer dan ons pond) rundvlees.

Of Beethoven ook een grote vleeseter was, dat vertelt het verhaal dan weer niet, maar dit soort kleine, goed uitgewerkte details maken de nieuwe biografie Beethoven – Een leven in negen composities van Laura Tunbridge wel erg leuk. Vooral omdat de biografe deze dagelijkse beslommeringen koppelt aan de zakelijke Beethoven, die in onderhandelingen met muziekuitgevers en concertorganisatoren het onderste uit de kan wilde, en ze ook slinks tegen elkaar uitspeelde.

Balans opmaken

Tunbridge, die musicologie studeerde in Oxford, schreef haar intrigerende biografie naar aanleiding van het lopende Beethovenjaar, waarin de muziekwereld zijn 250ste geboortedag viert. “Een groot jubileum is een gelegenheid om de balans op te maken“, schrijft Tunbridge in haar inleidende hoofdstuk. “Niet alleen beoordelen we opnieuw hoe we nu over een kunstenaar denken, maar we vragen ons ook af hoe en waarom we op bepaalde manieren over die kunstenaar zijn gaan denken, en welke andere paden we hadden kunnen bewandelen.” En andere paden bewandelt zij zeker, al was het alleen maar door de vorm die ze voor haar boek heeft gekozen.

De ondertitel van de biografie is Een leven in negen composities. Meteen denk je aan de negen symfonieën van Beethoven, dat iconische negental dat tot de meest uitgevoerde muziek in de wereld behoort. Met aan het slot van de Negende symfonie het befaamde ‘Alle Menschen werden Brüder’-koor, dat iedereen kan meezingen en dat uitgroeide tot het Europese volkslied. Weetje: die symfonie werd in de 19de eeuw heel vaak uitgevoerd zonder het slotdeel, dus zonder het koor, omdat anders de kosten te hoog werden. Beethoven zelf heeft trouwens getwijfeld over de effectiviteit van de koorfinale. Had hij de plank niet misgeslagen en moest hij geen nieuw, puur instrumentaal, slotdeel schrijven?

Tunbridge kiest niet de Negende, maar de Derde symfonie als onderwerp voor een van haar negen hoofdstukken, het hoofdstuk dat als titel ‘Heroïek’ meekrijgt. Steeds koppelt ze zo’n soort overkoepelende term aan een nogal atypisch muziekstuk. Alleen al die gekozen muziek is intrigerend, omdat het nou eens een keer niet de geijkte composities zijn, als de ‘Mondschein-sonate’, de Vijfde symfonie, de ‘Pastorale’ of de ‘Egmont’-ouverture. 

Laura Tunbridge Beeld
Laura Tunbridge

Tunbridge breekt – geheel terecht – een lans voor het Septet. In Beethovens tijd zijn meest uitgevoerde compositie, nu hoor je die nauwelijks nog. Dat heeft volgens Tunbridge te maken met de smaak van kenners, die uiteindelijk de overhand heeft gekregen. In haar laatste hoofdstuk schrijft Tunbridge: “Het Septet en ‘Wellingtons Sieg’, destijds populaire hits, zijn vergeten, en Beethoven is nu vooral bekend als componist van de Derde, de Vijfde en de Negende symfonie, de Missa Solemnis, en de late sonates en strijkkwartetten; als de man die muzikaal in de toekomst keek”.

Dat is een rake observatie. Je kunt in de vele musea die aan de componist gewijd zijn rondlopen ‘met hun krakende vloerplanken en vitrines met manuscripten en brieven, oortrompetten en brillen, maar de muziekfragmenten in audiotours of luisterkamers lijken op een of andere manier tastbaarder en minder archaïsch’. Er is volgens de biografe een spanning tussen wat wij nu horen in Beethovens muziek en wat we kunnen ontdekken uit de brokstukken, de restanten van een leven.

Die brokstukken heeft Tunbridge op een goede en beeldende manier verzameld. Af en toe analyseert ze een bepaald muziekfragment grondig, maar voor de leek blijft het behapbaar. Tunbridges biografie is voor beginners en kenners zeker de moeite waard, vooral dus door de hoeveelheid details die de mens Beethoven tot leven wekken. Wel jammer dat er geen index is. Met zijn 250 pagina’s is het een bescheiden, beknopte biografie en alleen daarom al niet te vergelijken met de 700 pagina’s van Jan Caeyers’ monumentale Beethovenboek, waarvan begin dit jaar een herziene editie uitkwam. Maar fijn is het wel dat er nu twee Nederlandstalige, goede biografieën over Beethoven zijn.

De opa van Beethoven sprak Nederlands

Zijn grootvader – een bakkerszoon uit Mechelen – sprak ooit Nederlands en zong in het koor van de Sint-Lambertuskathedraal in Luik, alvorens hij werd aangesteld als musicus aan het hof van Bonn. Die Vlaamse, Zuid-Nederlandse achtergrond is in Beethovens biografie nauwelijks nog van belang. Beethoven is immers de grote Duitse, woeste en dove kunstenaar die zijn hele werkzame leven in Wenen verbleef. En als om dat te onderstrepen, ging Tunbridge in het sterk veranderde Luik kijken. “Waar Beethovens grootvader ooit zong, is nu een grote ondergrondse parkeergarage. Die is best deftig, maar het blijft een parkeergarage. Elke hoop om de geest van Beethovens voorvader te voelen wordt weggevaagd door benzinedampen en popmuziek.”

Weer zo’n sprekend detail, net zoals die koffie aan het begin. Beethoven telde dus uit zuinigheid zijn koffiebonen, maar na zijn dood werd zijn vermogen geschat op 10.000 florijnen, een zeer respectabel bedrag. Slechts vijf procent van zijn tijdgenoten in Wenen liet een vergelijkbaar of hoger fortuin na. Van zijn collega-componisten in die tijd waren alleen Salieri en Haydn fortuin­lijker, vooral omdat ze langer leefden en ­ergens in vaste dienst waren. Maar Haydn noch Salieri bereikte postuum de status van sappelaar Beethoven, die uitgroeide tot de gekwelde componist par excellence.

null Beeld

Laura Tunbridge
Beethoven – Een leven in negen composities
Vert. Paul Janse 
Spectrum; 269 blz. € 24,99

Lees ook:

Zingende mensen in een instrumentale compositie als een symfonie? Dat was nog nooit vertoond

Beethoven liet symfonieorkesten revolutionair anders klinken. Musici vertellen hoe hij de grens van hun instrumenten opzocht. Vandaag: Claudia Patacca

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden