Bart Moeyaert zoekt het donkere, lastige in het kind: ‘Licht verteerbare boeken zijn er al genoeg’

Bart Moeyaert: ‘Na elk boek begrijp ik beter wie ik ben’. Beeld Joost Joossen

Kinderboekenschrijver Bart Moeyaert oogstte afgelopen week de literaire hoofdprijs: de Astrid Lindgren Memorial Award. Een opsteker voor zijn compromisloze werk, waarin veel tussen de regels gebeurt. 

Het is niet zomaar een prijsje dat de Vlaamse kinderboekenschrijver Bart Moeyaert afgelopen week in de wacht sleepte. De ‘Astrid Lindgren Memorial Award’, een oeuvreprijs van 480.000 euro, geldt als de Nobelprijs voor de jeugdliteratuur. Die ontvangt hij volgende maand in Stockholm uit handen van de Zweedse kroonprinses Victoria.

Moeyaert liet bijna 250 genomineerden uit ruim zestig andere landen achter zich. Hij was al zestien keer voorgedragen, vooral door België, maar ook door Nederland. “Ik geloofde er bijna niet meer in”, bekent hij in zijn bovenwoning in het hart van Antwerpen.

Dankzij de prijs hoeft hij even niet te twijfelen aan zijn werk, iets waar hij nogal toe geneigd is. “Als ik mijn oeuvre in de kast overzie, denk ik soms: ‘Ben ik nou wel slim bezig? Kan ik niet beter boeken schrijven die meer op elkaar lijken qua formaat, genre en beoogd publiek? Boeken die eenvoudiger zijn?’ Maar een minuut later besef ik alweer dat ik niet anders kan. Ik móet dit pad bewandelen.”

Die eigenzinnigheid is wat de twaalf juryleden in Moeyaert bewonderen. De Vlaming stond al jaren op hun lijst met favorieten, blijkt nu. In hun rapport roemen ze zijn ‘sterke solidariteit met de hoofdpersonen’ en zijn ‘subtiele gevoel voor humor’. Wat ze ook prachtig vinden, is de ‘samengebalde, muzikale taal’, die ‘zindert van onderdrukte gevoelens en onuitgesproken verlangens’. Moeyaert toont ‘het leven in al zijn facetten’, aldus de jury. “Hij behandelt existentiële vragen op een realistische, poëtische en prikkelende manier, zonder gemakkelijke grenzen tussen goed en kwaad.”

Vlijmscherp

Het oordeel vervult Moeyaert met trots, want juist op de compromisloosheid van zijn werk krijgt hij nogal eens kritiek. “Sommige mensen ergeren zich aan mijn boeken. ‘Kun je niet wat meer naar het midden schrijven, voor álle lezers?’, vragen ze. Maar ik zoek liever de randen op. Mijn boeken lijken eenvoudig van taal, maar er zit veel tussen de regels. Sommige lezers worden daar ongemakkelijk van. Ze vinden dat er te weinig gebeurt. Terwijl er juist ongelooflijk veel gebeurt, ín de personages. Maar daar moet je wel gevoelig voor zijn.”

Moeyaert werkt veel met suggestie. Zo ook in zijn nieuwste jeugdboek, ‘Tegenwoordig heet iedereen Sorry’, waarmee hij morgen als een van de zes genomineerden ook nog kans maakt op de Woutertje Pieterse Prijs. De Astrid Lindgren-jury roemt het boek alvast als ‘een vlijmscherp, emotioneel portret’ van een 12-jarig meisje.

De hoofdpersoon Bianca woont bij haar pas gescheiden moeder. Alle aandacht gaat naar Bianca’s broertje, dat lijdt aan een hartkwaal. De moeder kan het leven nauwelijks aan. Moeyaert schrijft dit niet letterlijk op, maar suggereert het. Bijvoorbeeld door te laten zien hoe zij zich op Bianca afreageert. Of door te vertellen dat ze haar kinderen op een hete zomerdag ‘warme krieken met gehaktbrood’ voorzet. “Wat ís dat voor een moeder?”, zegt Moeyaert. “Op zo’n hete dag hoor je kinderen koude appelmoes met kip te serveren. Zo zeg ik iets zonder het te zeggen.”

Boos op de hele wereld

De omslag van het boek, gemaakt door de 24-jarige Koreaanse tekenaar Jang Myeong Uk, heeft ook een grote suggestieve kracht. Moeyaert ontdekte de kunstenaar, een student nog, op Instagram. Hij legde hem uit wat voor meisje Bianca was: iemand die zich thuis niet gezien voelt en die boos is op de hele wereld, maar die tegelijk kwetsbaar is. Moeyaert stuurde de tekenaar zeven foto’s van verschillende meisjes. Als je die over elkaar heen legt, krijg je Bianca, zei hij. De schrijver vindt het resultaat in grauwe pasteltinten ‘een cadeau’. “Op de voorkant staat een boos kijkende Bianca. Hier zegt ze: ‘Blijf bij mij uit de buurt’. Op de achterkant houdt ze haar ogen gesloten. Daar is ze breekbaar en lijkt ze juist te zeggen: ‘Kom alsjeblieft dichterbij, neem me in je armen!’ Het past perfect bij de inhoud van het boek.”

Bladzijde na bladzijde volgt Moeyaert de gedachtenstroom van Bianca. Daardoor beleef je mee hoe het bij een puber van binnen kan stormen, terwijl van buiten de luiken gesloten blijven. De boel breekt open wanneer ene Billie King, een door Bianca bewonderde soap-ster, onverwacht op bezoek komt. Die weet het meisje te raken met lastige vragen. Ze biedt zicht op een wereld waarin leed je niet overstelpt, maar waarin je problemen aanpakt. Dankzij dit nieuwe perspectief laat Bianca voorzichtig enige mildheid toe.

Strenge vader

Bianca, dat is in feite Moeyaert zelf. Ook hij is lang boos geweest: op zijn strenge vader, een onderwijsinspecteur die nooit tevreden was over zijn kinderen. “Als ik op school een acht had gehaald, vroeg hij waar de resterende punten waren gebleven. Het moest altijd beter. Ik heb er flinke faalangst aan overgehouden.”

Net als Bianca en veel van zijn andere hoofdpersonen is Moeyaert altijd een zonderling, een eenling gebleven. Op de lagere school werd hij al gepest vanwege zijn hoge stem en zachte karakter. Vanaf zijn veertiende worstelde hij met zijn ontluikende homoseksualiteit. “Ik was een outsider. De periode tussen twaalf tot twintig jaar was heftig. Misschien kom ik daarom zoveel op voor de eenling.”

Zijn drang tot lezen en schrijven hield hem als kind overeind. “Ik vond de wereld moeilijk, de mensen onduidelijk of plat. Alle communicatie liep vast. Bij het schrijven kon ik altijd terecht. Het hielp me om mezelf te verklaren. Zo werkt het nog steeds. Na elk boek begrijp ik wat beter wie ik ben.”

Doos met brieven

Boeken met echte psychologie, serieuze problemen en verstoorde relaties: kunnen kinderen dat aan? Lezen ze niet liever vrolijke, avontuurlijke verhaaltjes? Ha, reageert Moeyaert, dat is een bekende misvatting. “Vanaf welke leeftijd weet je niet meer precies hoe je vroeger als kind was en hoe je dacht? Vanaf je 18de? Vanaf je 21ste? Geleidelijk ontwikkelen mensen het beeld dat ze ooit een vrolijk spelend kind waren dat naar een pretpark ging. Toen kwam de puberteit met hormonen en de verliefdheid op de verkeerde persoon. Zo verpakken mensen hun jeugd. Maar zo wás het niet. In werkelijkheid was je zeven en lag je ’s nachts wakker om na te denken over de grootte van het heelal. En dat was zo overweldigend dat je ervan moest huilen, omdat je dacht dat je verloren was.”

Wie doorgraaft, kan uit zijn kindertijd ‘het donkere, het lastige, het filosofische’ naar boven halen, wil Moeyaert maar zeggen. Dát vindt hij interessant. En veel jonge lezers ook, getuige de stevige doos met brieven die hij heeft ontvangen. “Ze schrijven dat ze zich herkend hebben, dat ze verwonderd zijn dat er boeken als die van mij bestaan. Dat maakt mij zinvol. Ik heb recht op mijn eigen stem. Sterker, mijn boeken móeten bestaan, als tegenwicht tegen alle oppervlakkige vakantieboeken. Sorry, maar K3 bestaat al en licht verteerbare boeken zijn er genoeg.”

Vijftig titels

Bart Moeyaert (54) begon zijn carrière in de letteren al jong. Als 14-jarig knaapje met een zangerige falset declameerde hij in 1978 op de Belgische zender Radio 2 minutenlang zijn gedicht ‘Treurlied om de Schepping’. Vijf jaar later debuteerde hij met het jeugdboek ‘Duet met valse noten’, over de tragische liefde tussen twee tieners. In de decennia erna bracht hij nog zo’n vijftig titels uit, waaronder prentenboeken, poëziebundels, toneelstukken, filmscenario’s, essays en vertalingen. Kinder- en jeugdliteratuur bleef de kern.

Lees ook:

Een blik in de toekomst, met de sfeer van een historisch kinderboek

Bas Maliepaard bespreekt het historische avonturenboek van zilveren Griffel-winnaar Dirk Weber.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden