null Beeld

TaalTon den Boon

Bananenmonarchie: Pieter Omtzigt kent zijn klassieken

Tijdens het Kamerdebat over de toeslagenaffaire typeerde CDA’er Pieter Omtzigt Nederland als een bananenmonarchie. Deze variant op de welbekende metafoor bananenrepubliek is bijna een halve eeuw geleden gemunt door voormalig NRC-columnist H.J.A. Hofland. In zijn bekendste boek Tegels lichten of Ware verhalen over de autoriteiten in het land van de voldongen feiten (1972) betreurde Hofland dat de burgerlijke samenleving die Drees in de jaren vijftig had opgebouwd, ‘zich tot een kleptocratie ontwikkeld’ had. Hij concludeerde: ‘wij hebben een bananenmonarchie’.

Bananenrepubliek staat sinds 1984 in Van Dale, maar is al in de jaren twintig aangetroffen. Het is een vertaling van de Engelse term banana republic, die in 1904 voor het eerst in druk verscheen in de verhalenbundel Cabbages and Kings van de Amerikaanse schrijver O. Henry (1862-1910). Die had rond 1900 onderzoek gedaan in Honduras, dat destijds een corrupt landsbestuur had en in economisch opzicht volledig gedomineerd werd door Amerikaanse bananenbedrijven. Het inspireerde Henry tot een reeks verhalen over een staatsgreep in de fictieve Midden-Amerikaanse republiek Anchuria, die hij typeerde als een ‘small maritime banana republic’. Hierdoor kreeg banana republic, dat letterlijk niets anders dan bananenproducerend land betekent, een tweede figuurlijke betekenis: door politieke instabiliteit gekenmerkt land waarvan de regering aan de leiband loopt van (buitenlandse) kapitalisten.

Terug naar Hofland: diens boektitel ‘tegels lichten’ is een uitdrukking geworden voor ‘geheim gehouden misstanden uit het verleden onthullen’. Het is dan ook zeker niet toevallig dat ‘tegellichter’ Omtzigt (die met SP’er Renske Leijten zijn best doet in de toeslagenaffaire de onderste steen boven te krijgen) juist Hoflands taalvondst citeerde tijdens het debat.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden