null Beeld
Beeld

BoekrecensieTreurzang voor een thuisland

Ayad Akhtar schrijft effectieve aanklacht tegen Amerika

Het schrijnende en vermakelijke Treurzang voor een thuisland biedt een scherpe analyse van de ongelijkheid in de Amerikaanse samenleving.

In 2013 won de Amerikaanse schrijver Ayad Akhtar de Pulitzerprijs voor zijn toneelstuk Disgraced. Dit is een intrigerend verhaal over wat het betekent om moslim te zijn in Amerika na de aanslagen op de Twin Towers. In de vierde en laatste scène waarschuwt hoofdpersoon Amir zijn neefje voor Amerika: ‘Je moet begrijpen dat het geen onpartijdige wereld is daarbuiten. Niet nu. Niet voor jou.’ Dit is nog eufemistisch uitgedrukt, zo blijkt uit Akhtars onlangs verschenen roman Treurzang voor een thuisland. Het Amerika van na 9/11 is voor moslims maar al te vaak een vijandige wereld. En het is alleen maar erger geworden nadat Donald Trump in 2016 president werd.

Treurzang voor een thuisland is een bijzonder boek, een hybride roman waarin het politieke op een krachtige manier is versmolten met het persoonlijke. De roman is tegelijk intiem en beschouwend: autofictie in optima forma en tevens een scherpe analyse­­ van de Verenigde Staten. Akhtar is een hedendaagse Zola, en zijn Treurzang voor een thuisland een doeltreffende aanklacht tegen Amerika, het land waar Akhtar is geboren.

Goedbedoelde flauwekul

De vader van ik-verteller Ayad is een bekende cardioloog die in de jaren negentig van de vorige eeuw Donald Trump kortstondig behandelde. Net als Patrick Bateman in ‘American Psycho’ kijkt Ayads vader op tegen Trump, voor beiden belichaamt de vastgoedmagnaat de Amerikaanse Droom. Die droom is niets anders dan een misleidende mythe, want het ‘heeft niks te maken met wat ze je vertellen – met vrijheid, onbegrensde mogelijkheden en al die lulkoek. Niet echt. Er ís hier zeker weten een cultuur, en die heeft niks te maken met al die goedbedoelde flauwekul. Die draait om racisme, en om geldverering – en als je wat die dingen betreft goed zit, dán hoor je er pas echt bij’, aldus de miljardair Riaz. Met hulp van de bevriende zakenman Riaz wordt verteller Ayad later miljonair als hij de erfenis van zijn moeder in het bedrijf van Riaz investeert.

‘Mijn verhaal is totaal Amerikaans’, zegt ­Ayad aan het begin van Treurzang voor een thuisland. Die fameuze Amerikaanse droom wordt voor Ayad realiteit: na jaren van armoede en geploeter in de marge wordt hij rijk en beroemd. Toch hoort Ayad er niet helemaal bij, aangezien hij moslim is: een kind van Pakistaanse ouders. De vrijheid van religie zoals de stichters van Amerika verkondigden, heeft volgens Ayad vooral te maken met ‘de concurrerende facties van hun verscheidene redetwistende christelijke overtuigingen’. De scheiding tussen kerk en staat is dan ook een illusie, betoogt Ayad, want ‘christelijk’ is een synoniem voor het Amerikaanse leven.

In een lange en krachtige beschouwing­­ zet Ayad uiteen hoe de Amerikaanse maatschappij in de praktijk is doordesemd van de christelijke cultuur; van de ‘plaatsnamen uit de Bijbel’ en ‘de januari-uitverkoop’ tot ‘de taal die we hier spraken, de eenvoudige onopgesmukte schoonheid ervan, het rijtje korte, trommelende werkwoorden, de raadselachtige kracht ervan, een taal voor predikers en wereldbouwers, met een toon en woordenschat die niet alleen maar aan de King James-bijbel ontleend waren, maar bovendien doordrongen – ook tegenwoordig nog – van de simpele, dynamische robuustheid van de Angelsaksische, christelijke Heer.’ Deze puike analyse legt een open zenuw bloot: de werkelijkheid komt niet overeen met de zogenaamde Amerikaanse waarden, sterker nog: ze botsen.

Geen volwaardig burger

Ayad wijst niet alleen met zijn vinger, dat zou te makkelijk zijn. Hij onderzoekt ook zijn eigen gedrag en houding. Na 9/11 is de positie van moslims in Amerika zorg­wekkend, maar ‘hoewel ik me echt slacht­­offer voelde van wat dit land voor ons geworden­­ was, tóch had ik ook zelf meegewerkt aan mijn uitsluiting, want ik koos ervoor­­, uit vrije wil, na een half leven als Amerikaan, mezelf als de ander te beschouwen’. Ayad worstelt met de gecompliceerde vraag hoe hij zich thuis moet voelen in het enige land dat hij kent, waar hij geboren en getogen is, maar waarin hij niet wordt behandeld als een volwaardige burger.

Met de miljardair Riaz discussieert hij vaak over Amerika, identiteit en cultuur. Riaz­­ is niet alleen puissant rijk, hij is ook slim en scherp: ‘Wanneer je jezelf voortdurend definieert als het tegendeel van wat anderen over je beweren, dan is dat geen zelfkennis. Het is verwarring.’ Riaz is kritisch op Amerika, in tegenstelling tot Ayads vader: hij is Amerika dankbaar en denkt abusievelijk dat loyaliteit gelijk staat aan een kritiekloze houding. Ayads moeder dacht nog vaak weemoedig terug aan Pakistan, zijn vader heeft geen affiniteit meer met zijn land van herkomst. Nadat hij is vervolgd voor een medische fout gaat hij weer in zijn geboorteland wonen.


Ayad Akhtar Beeld
Ayad AkhtarBeeld

Treurzang voor een thuisland is zowel een schrijnende als vermakelijke roman. Er komt veel voorbij: van de herinneringen van Akhtars vader aan Trump, Ayads armoede en autopech in Scranton (de geboorteplaats van Joe Biden), zijn roerige liefdesleven en de extravagante uitstapjes met Riaz. Maar wat het meest beklijft zijn twee confrontaties. Op de dag van de aanslagen gaat Ayad naar het centrum van New York en daar ziet hij een rij staan voor een ziekenhuis waar mensen bloed doneren. Ayad sluit achteraan in de rij, maar een man vertelt woedend dat ze zijn bloed niet nodig hebben.

Jaren later, Trump is dan al president, worden Ayad en zijn vader uitgemaakt voor ‘aap’: ‘Ik kan niet wachten tot die muur is gebouwd, om de fucking apen buiten te houden’. Twee jaar later voelt Ayad nog steeds dat treurige en drukkende gevoel van machteloosheid als hij aan het incident denkt. Net als de man die hem uitschold voor een aap, was Ayads vader een aanhanger van Trump, maar na alle schandalen steunt hij zijn voormalige patiënt niet meer. Hij weigert zijn zoon echter te vertellen op wie hij heeft gestemd tijdens de presidentverkiezingen van 2016.

In Treurzang voor een thuisland worden de verhalen geregeld onderbroken door gloedvolle beschouwingen. Hierdoor is het een onderhoudend boek dat tegelijkertijd een intelligent­­ en kritisch beeld van de hedendaagse­­ Amerikaanse samenleving schetst. Het laatste is zo effectief omdat Akhtar zijn gedachten formuleert, zoals hij zelf schrijft, ‘binnen de merkwaardige dubbelzinnigheid die kunst heet’. Alleen zo is er ruimte voor het volledige verhaal.

null Beeld
Beeld

Ayad Akhtar 
Treurzang voor een thuisland 
Vert. Arjaan en Thijs van Nimwegen. Atlas Contact; 382 blz. €24,99

Lees ook:

American Psycho: Daar heb je Trump weer!

Hoe groots is Amerika nu echt? Tot de verkiezingen van 3 november bespreken we wekelijks een Great American Novel. Deze keer: American Psycho.

In ‘The Human Stain’ ontmaskert Philip Roth het moralisme van rechts én van links

Hoe groots is Amerika nu echt? Tot de verkiezingen van 3 november bespreken we iedere week een Great American Novel. Dit keer: The Human Stain.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden