Review

'Avonden op de brug over de Po: heerlijk! Voorbij goed en kwaad!'

Begin april 1888 nam Friedrich Nietzsche zijn intrek in een pension in Turijn, nadat hij de winter had doorgebracht aan de Franse Rivièra. Zijn vriend Koselitz had hem aangeraden de lente in Turijn door te brengen omdat deze stad, gelegen aan de voet van de Alpen, de ideale overgang vormde tussen de zeekust en het Zwitserse hooggebergte, waar Nietzsche 's zomers placht te verblijven. De reis verliep weinig voorspoedig, maar de kennismaking met het reisdoel maakte alles goed. ,,Dat was een advies naar mijn hart!'', schreef Nietzsche aan Koselitz. ,,Dit is inderdaad de stad die mij nu van pas komt! Dit is duidelijk míjn stad, en dat was zo bijna vanaf het eerste ogenblik.''

Nietzsches aankomst in Turijn was 'het begin van een verhouding', schrijft Lesley Chamberlain in het boek dat zij heeft gewijd aan zijn verblijf in deze stad, en daarmee ook aan de laatste negen maanden van zijn werkzame leven. Vlak na de volgende jaarwisseling was hij niet langer in staat weerstand te bieden aan zijn aanvallen van krankzinnigheid, en werd hij met spoed overgebracht naar een psychiatrische kliniek in Bazel, de stad waar hij jarenlang hoogleraar was geweest. Nietzsche, een van de scherpzinnigste geesten van de negentiende eeuw, verviel meer en meer tot een vegeterend bestaan, dat nog elf jaar zou voortduren.

Het was een zegen dat Nietzsche, in een periode waarin hij steeds verder vervreemd raakte van zijn vrienden en ten slotte ook van zichzelf, nog een plek had gevonden waarin hij zich geheel en al thuisvoelde, een stad waarmee hij een 'liefdesgeschiedenis' aanging, zoals Chamberlain het uitdrukt. ,,Dit is de eerste plek waar ik mogelijk ben!'' jubelde hij in een volgende brief aan Koselitz. Het verblijf inspireerde hem dan ook tot een ongekende productiviteit: in zijn Turijnse periode (inclusief de zomermaanden die hij doorbracht in het Zwitsere Sils-Maria) schreef of voltooide hij de boeken 'Afgodenschemering' en 'De antichrist' en 'Ecce homo' (een wijsgerige autobiografie), en produceerde hij bovendien twee geschriften tegen zijn vroegere boezemvriend en idool Richard Wagner. De korte tijd die hem nog restte voor zijn geestelijke instorting benutte hij optimaal.

Waaruit bestond de 'onbeschrijflijke aantrekkingskracht' die Turijn op Nietzsche uitoefende, zoals hij in een brief schreef? Het was niet alleen de 'opwekkende lucht', een belangrijke factor voor de steeds met zijn gezondheid tobbende filosoof. Hij had een hekel aan grote steden, maar Turijn (een paar decennia eerder nog korte tijd de hoofdstad van het kersverse koninkrijk Italië, nadat het eeuwenlang de hoofdstad van het hertogdom Savoye en van het koninkrijk Sardinië was geweest) was de enige grote stad die hem beviel -juist omdat de stad geenszins een grootstedelijke indruk maakte. Hij roemde de statige architectuur (die we herkennen op schilderijen van De Chirico), de kwaliteit van het plaveisel, de aristocratische rust, die de stad de uitstraling gaf van een zeventiende-eeuwse residentie.

Nietzsche wilde als filosoof een aristocraat zijn-'aristocratisch radicalisme' vond hij de beste kenschetsing die ooit iemand van zijn werk had gegeven. Daarnaast voelde hij, de filosoof die zich zo graag krijgshaftig voordeed, zich aangetrokken door het strenge, militaire karakter van Turijn dat hem, in Chamberlains woorden, in herinnering bracht 'hoe aantrekkelijk het was om hard te zijn'.

Toch was Turijn voor Nietzsche ook een 'muziekstad'. Toen hij er arriveerde was de stad tutto Carmenizzato, geheel in de ban van Bizets frivole opera 'Carmen'. Hijzelf bezocht deze opera voor de zoveelste keer, als een medicijn tegen de 'muzikale poliep' van Wagner. Terecht relativeert Chamberlain zijn dweperij met Bizet -in feite kwam Nietzsche nooit los van Wagner, hoezeer hij zich ook in woord en daad tegen hem afzette.

Ook de Po, de rivier die door de stad stroomt en niet ver vandaar ontspringt, droeg bij aan Nietzsches geestdrift voor Turijn. Aan Koselitz schreef hij: ,,Avonden op de brug over de Po: heerlijk! Voorbij goed en kwaad!'' Dat laatste is een verwijzing naar het boek dat hij een paar jaar eerder had geschreven. Tijdens de kerstdagen van 1888, vlak voor zijn gedwongen vertrek uit Turijn, schreef hij nog een paar bladzijden onder de titel 'Dionysus Zagreus komt naar de oevers van de Po'. Het was een afrekening met het verleden, waarin Nietzsche zich -evenals in zijn brieven uit die laatste dagen- vereenzelvigt met de Griekse god Dionysus, die al centraal stond in zijn eerste wijsgerige boek, 'De geboorte van de tragedie uit de geest van de muziek'. Helaas vernietigde zijn zus Elisabeth dit document, dat ze als 'het werk van een overspannen geest' beschouwde.

Turijn was ten slotte ook de stad waar de misschien wel bekendste scène uit Nietzsches leven plaatsvond, een paar dagen voor zijn opname in de inrichting: zijn pathetische omhelzing van een mishandeld trekpaard op of nabij de Via Po. Dat gebeurde in een 'extase van medelijden', schrijft Chamberlain, in navolging van eerdere biografen. Ook zij heeft een biografie van Nietzsches leven willen schrijven, maar dan aan de hand van de gebeurtenissen uit deze Turijnse periode. Een 'intieme biografie' nog wel, zoals de ondertitel van het boek aangeeft, volgens de methode van de invoeling. Zij onderzoekt de pathologie van de buitenstaander die Nietzsche volgens haar bij uitstek was, 'een man zonder God, zonder baan, zonder vrouw en zonder thuis'. Menigmaal leidt deze aanpak tot overdadig gepsychologiseer, maar vaak ook tot rake typeringen en belangwekkende gezichtspunten, die het boek de moeite waard maken. Chamberlains nadruk op de (psycho)pathologische kanten van Nietzsches leven is op zichzelf ook niet misplaatst, getuige zijn advies in een brief aan zijn voormalige vriendin Lou Salomé: ,,Jullie moeten elkaar maar voorhouden dat ik per slot van rekening een half krankzinnige hoofdpijnlijder ben, die door de lange eenzaamheid volledig verward is geraakt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden