Film

Auto’s vliegen nog niet, toch was Blade Runner profetisch

Blade Runner

De dystopische toekomstvisie van Blade Runner speelde zich af in november 2019. Wat is er uitgekomen van de voorspellingen in de sciencefictionklassieker: vliegen we inderdaad in auto's, vrijen we met robots en gebruiken we technologie om onze stemming te veranderen?

F*cking 2019. Wel de dystopie, niet de buitenaardse kolonies”, klaagde iemand op Twitter voor de grap. Wel de ellende, niet de ruimtereizen. Sinds 1 november leven we namelijk officieel in ‘Blade Runner’. Dat wil zeggen, in de maand waarin de sciencefictionklassieker zich afspeelt. In navolging van Philip K. Dicks roman ‘Do Androids Dream of Electric Sheep’ deed die film in 1982 een ontnuchterende voorspelling over hoe de wereld er in november 2019 uit zou zien. 

In de wereld van de film worden synthetische mensen geproduceerd door de machtige Tyrell Corporation om in buitenaardse koloniën te werken. Een kleine groep van deze ‘replicants’, die van buitenaf niet van echte mensen te onderscheiden zijn, komt in opstand tegen de uitbuiting en keert terug naar de aarde. Een uitgebluste agent, gespeeld door Harrison Ford, krijgt de opdracht om ze op te sporen en uit te schakelen.

Een van de redenen dat de film na aanvankelijk tegenvallende opbrengsten uitgroeide tot een cultklassieker, is de melancholische sfeer. Het Los Angeles van 2019 moet het vanwege de smog zonder zonlicht doen. In de duisternis ­domineert een gigantische piramide, het hoofdkwartier van de ­Tyrell Corporation, de skyline. Wat maakt jullie in deze kapotte wereld nog menselijk, vragen de replicants. Waarom zijn jullie anders dan wij?

Megacorporaties

Wat klopt er van de voorspellingen van Blade Runner? Voor wie de afgelopen week onder de blauwe Hollandse herfstlucht in de bossen wandelde, is het makkelijk om Blade Runners zwartgallige toekomstbeeld naast zich neer te leggen. Nee, we vliegen niet in auto’s, onze steden zijn door klimaatverandering niet voor altijd in duisternis gehuld en we vermoorden geen replicants, de androïden waarvan er een op ­onvergetelijke wijze werd gespeeld door de in juli overleden Rutger Hauer.

Wie iets preciezer kijkt, ziet dat Blade Runner een akelig nauwkeurig idee over onze toekomst had. Auto’s vliegen nog steeds niet, maar zelfrijdende auto’s en bussen verkeren in een vergevorderd stadium van ontwikkeling. En gaat die technologische ontwikkeling eigenlijk niet ­verder dan vliegende auto’s, kun je je ­afvragen. De almacht van de Tyrell Corporation in de film is misschien een overdrijving, maar dat megacorporaties steeds meer macht naar zich toe strekken, valt moeilijk te ontkennen. Kijk alleen al naar het handjevol mediabedrijven dat in de VS gaat bepalen welk vermaak ­mensen te zien krijgen: Netflix, ­Disney en Amazon en nog wat Hollywoodstudio’s. Of naar de invloed van een bedrijf als Facebook, dat deze week kenbaar maakte dat politici gerust onzin mogen verspreiden via het medium. Dat is best veel macht in handen van best weinig mensen.

In Philip K. Dicks roman wordt gesproken over een apparaat dat onze stemming kan veranderen. Dat bestaat niet. Tenzij je aan sociale media denkt, waar mensen regelmatig geïrriteerd raken. Maar we ­gebruiken wel degelijk – en massaal naar het blijkt – technologie om onze stemming te veranderen, zoals Aldous Huxley ook al voorspelde in ‘Brave New World’. Denk maar aan de explosieve groei in het gebruik van zoals antidepressiva. Of valium. Of Xanax. Alleen al in dit land slikken ongeveer een miljoen mensen per jaar antidepressiva.

Harrison Fords personage Rick Deckard staat in Blade Runner nog steeds gewoon in een telefooncel – weet iedereen nog wat dat is? – maar hij gebruikt al wel een videofoon: ­telefonie met beelden. Daarin streefde de realiteit de film voorbij: bijna elke mens op deze planeet loopt tegenwoordig met een mobieltje op zak en een groot deel daarvan heeft videotelefonie, al gebruikt bijna niemand dat.

Tweederangsburgers

We leven nog niet op de verschroeide aarde die het landschap van Blade Runner typeert, met z’n megasteden in verdorde landschappen en zonlicht dat nauwelijks nog door de smog weet te dringen. Tenminste, niet in Europa. De inwoners van sommige Aziatische steden ­leven soms al wel in de toekomst die de film schetste: daar wordt vanwege de luchtvervuiling regelmatig geadviseerd om binnen te blijven. Plus: plastic in oceanen, smeltende ijskappen en afnemende biodiversiteit. De kaalslag is wel degelijk begonnen.

Robots en kunstmatige intelligentie zijn nog niet op het evolutionaire punt dat de replicants in Blade Runner hebben bereikt. Maar dat is misschien ook niet waar de film zich zorgen over maakte. Je zou kunnen zeggen dat de replicants meer een metafoor waren voor wat je tweederangsburgers zou kunnen noemen: een klasse van inwoners die minder rechten en vrijheden hebben dan ­degene die het voor het zeggen hebben. En als je het zo bekijkt, wereldwijd en met een vleugje cynisme, was Blade Runner ook daar profetisch.

Is het melodramatisch om te stellen dat Blade Runners belangrijkste voorspelling over een gevoel gaat? Dat gevoel van eenzaamheid en verlatenheid dat Rutger Hauer als replicant Roy Batty zo mooi overbracht met die paar beroemde zinnen, kort voor hij sterft in de film? Hij vertelt in die ‘tranen-in-de-regen-monoloog’ over wat hij tijdens zijn zwerftochten door het universum allemaal heeft gezien. In nog geen vijf zinnen schetst hij de ontzagwekkende, eindeloze kosmos en daarmee ook de nietigheid van onze wereld. Plotseling voel je je alleen. Het is een vermoeden, maar veel mensen lijken dat gevoel van verlatenheid anno 2019 tervaren. Vliegende auto’s of niet, dat heeft de film goed gezien.

Van drones tot nepnieuws: sciencefiction voorspelt de werkelijkheid

De werkelijkheid gaat soms lijken op de wereld uit sciencefictionfilms. Zo zijn zelfrijdende auto’s al te zien in Total Recall (1990), een futuristische blockbuster van Paul Verhoeven, met Arnold Schwarzenegger.

Minority Report (2002) van Steven Spielberg speelt in 2054. Er is dan gepersonaliseerde buitenreclame op basis van gezichtsherkenning. Die bestaat nog niet, maar wel hangen er nu camera’s die registreren wat precies de aandacht trekt en van wie.

In Minority Report probeert een speciale politie-eenheid misdadigers op te sporen vóórdat ze een misdaad begaan. Daarbij maken ze gebruik van ‘Precog’, een systeem dat voorspelt wie zich schuldig gaat maken aan strafbare zaken. Het onderwerp van de film is dat zo’n systeem altijd problematisch zal zijn. Toch is dit al realiteit. Zelfs in Nederland, waar de Nationale Politie werkt met het Criminaliteit Anticipatie Systeem; daarmee worden risicogebieden in kaart gebracht en incidenten voorspeld.

Back to the Future deel 2 (uit 1989) speelt in 2015. De makers voorspelden dat drones in dat jaar je hond uitlaten. Zover zijn we nog niet, maar het idee is al aardig geloofwaardig gezien de populariteit van drones.

The Running Man uit 1987, geïnspireerd op een boek van Stephen King, speelt in 2019. Daarin leiden voedselcrises elders op de wereld tot gewelddadig verzet. Maar in het Westen dringt het nieuws niet door omdat er een spannend en dodelijk gladiatorengevecht op tv wordt uitgezonden. Brood en spelen. De show wordt gepresenteerd door ene Damon Killian, die fake news gebruikt om de bevolking te manipuleren. Wie in de realiteit nepnieuws verspreidt over wat laten we hier in het midden. Maar de thematiek is zeer zeker van nu.

Lees ook: 

Groot, blond en blauwe ogen: Rutger Hauer (1944-2019) was een verschijning op het doek

In Nederland brak hij door met een rol vol viriliteit, in Amerika speelde hij met veel plezier de slechterik in B-films. Rutger Hauer, Nederlands beroemdste acteur, is vrijdag overleden.

‘Blade Runner 2049', een film die je moet zien

De Canadese Hollywoodregisseur Denis Villeneuve heeft 35 jaar na verschijnen van Ridley Scotts scifi-klassieker ‘Blade Runner’ een uitstekende opvolger gemaakt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden