De heks. Beeld Gustav Klimt
De heks.Beeld Gustav Klimt

Expositie

Art nouveau was vrij traditioneel, maar af en toe kwam een moderne vrouw om de hoek kijken

De zwierige art nouveau had een nogal traditioneel vrouwbeeld. Toch kijkt de moderne vrouw hier en daar al om de hoek op de expositie in het Allard Pierson.

Harmen van Dijk

Waarom valt die borst uit de jurk van die vrouw, terwijl ze de lamp ontsteekt? Het affiche voor Spiritus Gloeilicht uit 1898 werkt vandaag de dag ietwat op de lachspieren. De maker, Jacques Zon, deed in zijn tijd niets geks. Kunstenaars van de art nouveau grossierden in dit soort voorstellingen die nu als behoorlijk vrouwonvriendelijk en seksistisch zouden worden afgeserveerd.

In de zwierige, decoratieve stijl die rond 1900 wereldwijd in zwang was en ook jugendstil werd genoemd, speelden vrouwen een hoofdrol. Ze zijn in groten getale aanwezig in het Allard Pierson museum in Amsterdam, deze ‘Godinnen van de art nouveau’. Met hun lange wapperende lokken en kunstig gedrapeerde gewaden kijken ze ons de ene keer aan met de zedige blik van een onwetende maagd, dan weer met een wereldse, brutale oogopslag.

Affiche van Jacques Zon. Beeld
Affiche van Jacques Zon.

Soms ook is de vrouw een angstaanjagend schepsel, zoals de heks van Gustav Klimt, of de fatale vrouw die door Franz von Stuck werd afgebeeld met een kronkelende zwarte slang tussen haar dijen. In al haar denkbare gedaantes is ze bovenal decoratief.

De bekendste art nouveau-vrouwen zijn ongetwijfeld afgebeeld door de Tsjechische meester Alphonse Mucha. Op de tentoonstelling staat een dromerig borstbeeld met een verzilverde huid en vergulde lokken. En er hangt een serie prints op zijde van vier vrouwen die letterlijk in de bloemetjes zijn gezet. Ze zijn nog altijd populair postermateriaal.

Art nouveau - La nature. Beeld Peter Gaul
Art nouveau - La nature.Beeld Peter Gaul

Deze vrouwen lijken niets te maken te hebben met het feminisme, dat juist in deze tijd opkomt. De suffragettes in Groot-Brittannië gaan de straat op. Ze eisen kiesrecht, ze willen studeren en werken in serieuze beroepen. In andere landen wordt hun voorbeeld gevolgd. De eeuwwisseling was een revolutionaire tijd waarin veel meer tradities op losse schroeven kwamen te staan. De industrialisatie dreef mensen van het platteland naar de steden, de wetenschap bracht nieuwe inzichten.

Het maakte veel mensen onzeker en de art nouveau leek vooral een geruststellend en nostalgisch antwoord te willen geven. De vrouw bleef in haar traditionele rol, de natuur en het platteland werden verheerlijkt. En er werd gretig geput uit mythen, sagen en sprookjes: jonkvrouwen, meisjes in klederdracht, elfen en feeën zijn ruim vertegenwoordigd.

Art nouveau. Beeld Peter Gaul
Art nouveau.Beeld Peter Gaul

Maar op de tentoonstelling wordt ook een andere tendens zichtbaar. Er draait een stokoud filmpje met de dans van Loïe Fuller, een Amerikaanse die vanaf 1892 de Parijse Folies Bergère in vervoering bracht als la fee lumineuse. Fuller was een pionier van de moderne dans, ze improviseerde haar choreografieën en wapperde met meters zijden linten. Ze lijken een regelrechte inspiratiebron voor de zwierige lijnen van de art nouveau – Mucha had haar zo kunnen tekenen. Recensenten noemen haar ‘geen vrouw, maar een metafoor’. Maar Fuller dacht daar anders over. Ze werd gedreven door het verlangen zich vrij uit te drukken, zoals een dier in de natuur.

De danseres is niet behaagziek, ze straalt bevrijding uit. Ze draagt geen korset, waarmee destijds de ruggengraat van een vrouw in een verkrampte S-vorm geperst werd. En dat vond weerklank bij mode-ontwerpers: de kleding werd in die tijd wijder. In de tentoonstelling zijn de ruimvallende – overigens keurige – jurken van de reformbeweging te zien met een minder dwingend silhouet.

Nieuwe vrouw

Ook op de affiches die werden ingezet om de producten uit de fabrieken aan te prijzen, werd soms een ander type getoond dan die halfnaakte dame op de spiritus-poster. De Chérettes waren een begrip, de levenslustige vrouwen die de Fransman Jules Chéret tekende om alcoholische drankjes en sigaretten aan te prijzen. Roken was modern, een handelsmerk van de ‘nieuwe vrouw’.

Degelijker waren de dames die de fiets pakten. Het moderne vervoermiddel verschafte ze bewegingsvrijheid. Op talloze afbeeldingen zijn fietsende vrouwen te zien, op de tentoonstelling hangt de cover van het blad Jugend waarop een vrouw is afgebeeld in een culotte – een pofbroek waarin ze comfortabel een lange fietstocht kon maken.

Cover Jugend 29 augustus 1896. Beeld  Bruno Paul
Cover Jugend 29 augustus 1896.Beeld Bruno Paul

Zo schemert een moderner vrouwbeeld door in de ogenschijnlijk ongeëmancipeerde art nouveau. De rol van vrouwelijke kunstenaars blijft overigens zeer beperkt. Weliswaar worden vrouwen toegelaten op kunstacademies, ze worden aangemoedigd te kiezen voor disciplines als textiele werkvormen en keramiek. Vandaar dat de grote sculpturen en schilderijen voornamelijk door mannen gemaakt zijn.

Louise van Blommestein was een uitzondering, maar zij schildert in 1907 een piepjong bloot bruidje tussen de lelies, bepaald geen feministisch icoon. Dat kan wel gezegd worden van de tekeningen van Sylvia Pankhurst, de dochter van de oermoeder van de suffragettes Emmeline. Het zijn aansprekende afbeeldingen van trotse arbeidersvrouwen die ver afstaan van de geïdealiseerde godinnen van Mucha.

Godinnen van de art nouveau is tot en met 29 augustus te zien in het Allard Pierson, Amsterdam.

Lees ook:

Vrouwelijke kunstenaars hoorden geen kinderen te hebben, nu rukt de mother artist op

Een leven ten dienste van de kunst én het moederschap leek tot voor kort nauwelijks mogelijk. Maar juist de afgelopen jaren laten vrouwelijke kunstenaars het thema zien in hun werk én vragen ze aandacht voor hun achtergestelde positie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden