Armoede is een schandvlek, armoede maakt je strafbaar

Een wereld waarin de kleine man in de crisis wordt vermalen, vraagt om schrijvers met compassie. © AP Beeld
Een wereld waarin de kleine man in de crisis wordt vermalen, vraagt om schrijvers met compassie. © AP

Heel Europa vreest de crisis, Duitsers zoeken troost bij hun beroemde crisisklassiekers, als 'Wat nu, kleine man' - uit 1932. Zijn er dan geen nieuwe werkloosheidsromans?

Hans Fallada maakt een opvallende comeback door. In Amerika en Engeland gaan zijn boeken momenteel met honderdduizenden over de toonbank. Dat geldt vooral voor 'Alleen in Berlijn', roman over het kleine Duitse verzet tegen Hitler, die hij kort voor zijn dood in 1947 onder invloed van veel alcohol en morfine in vier weken schreef.

Maar het geldt ook voor 'Wat nu, kleine man?', de roman waarmee hij in 1932 wereldfaam verwierf en die de laatste tijd in veel talen opnieuw is verschenen, ook in het Nederlands. Het verhaal over een eenvoudige werknemer die baan na baan verliest en in de werkloosheid afdrijft, vindt kennelijk in tijden van crisis een geheel nieuw publiek.

Economische chaos
'Wat nu, kleine man?' speelt in de economische crisis van begin jaren dertig. Het is een nogal sentimenteel verhaal over het jonge echtpaar Pinneberg dat in standvastige liefde de crisis het hoofd probeert te bieden. Maar naast alle sentimentaliteit biedt het talloze subtiele inzichten in hoe de economische chaos winnaars en verliezers voortbrengt.

Hoofdpersoon Hans Pinneberg valt op de arbeidersdochter Emma, die hij liefdevol 'Lämmchen' ('Lammetje') noemt, in het Nederlands om onduidelijke redenen met 'Engeltje' vertaald. Hij verliest zijn baan in de provincie en probeert zijn geluk in de metropool Berlijn. Daar zijn de tegenstellingen tussen arm en rijk uiterst schril en is de strijd om werk bikkelhard.

Hoewel omgeven door mensen die met list en verraad hun hoofd boven water weten te houden, bewaren Hans en zijn Lammetje hun fatsoen. Dat helpt hun niet. Ze worden vermalen in de molens van de crisis. Hun lot is armoede, vernedering en sociale neergang. Met grote precisie schildert Fallada de mechanismen van dat onomkeerbare proces.

Armoede maakt je verdacht
Aan het eind van het verhaal slaat een agent de verslonsde Pinneberg van het trottoir van Berlijns glamoureuze winkelstraat, de Friedrichstrasse. "En plotseling begrijpt Pinneberg alles. Armoede betekent niet alleen ellende. Armoede is ook strafbaar. Armoede is een schandvlek. Armoede maakt je verdacht."

In Duitsland is het verhaal vele malen verfilmd en voor toneel bewerkt. Fameus is de driedelige televisieserie die de DDR-filmstudio DEFA in 1967 maakte: Duitse nouvelle vague in een prachtig jarendertig-Berlijn (te zien op YouTube). De afgelopen jaren waren het vooral actualiserende toneelbewerkingen die de aandacht trokken en prijzen wonnen.

Hedendaagse schrijvers
Het thema spreekt kennelijk weer aan. Maar waarom zijn er dan zo weinig hedendaagse schrijvers die zich eraan wagen? Ze zijn er wel, maar ze verkeren, op een enkele uitzondering na, in de marge van de literatuur. Het drama van de werkloosheid is nog altijd zelden stof voor een grote tragische geschiedenis en dus wordt teruggegrepen op de klassieker van Fallada.

Begin deze eeuw was er een kleine hausse aan romans die het uiteenspatten van de new economy van de jaren negentig aangreep om individuele mislukkingen te beschrijven. Het succesvolst was Georg M. Oswald met 'Alles was zählt', geschreven in de stijl van de Duitse popliteratuur, een nogal vluchtige stroming die maar weinig sporen heeft nagelaten.

Bij Oswald ging het niet over een kleine man maar over een grote, opgeblazen aandelenhandelaar die, eenmaal werkloos, in de al even opgeblazen wereld van de criminaliteit terechtkwam. De kleine werkloze, van wie er in Duitsland het afgelopen decennium meer dan genoeg waren, bleef in de literatuur onzichtbaar.

Kleine man is taboe
De kleine man is in de hedendaagse Duitse literatuur sowieso nogal taboe. Literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki verwoordde dat een paar jaar geleden perfect toen hij twee nieuwe romans vergeleek, een over een mislukte beddenverkoper en een over een tragische Weense componist. "Waarom zou ik me voor het lot van een beddenverkoper moeten interesseren?"

De enige Duitse schrijver die consequent dat oordeel loochent en daarvoor ook veel waardering oogst, is Wilhelm Genazino. Al vanaf de jaren zeventig schrijft hij met veel empathie over het lot van de kleine man. Hij begon met een veelgeroemde trilogie over de werkschuwe Abschaffel en schreef twee jaar geleden een roman over een werkloze filosoof.

Niet echt een kleine man, die Gerhard Warlich, de hoofdpersoon van Genazino's 'Geluk als het geluk ver te zoeken is'. Althans niet als je zijn opleiding beschouwt en zijn manier van nadenken over de wereld en zichzelf. Maar hij is wel heel klein in hoe hij leeft en hoe hij de dingen waarneemt. Alles om hem heen, hoe klein ook, beroert hem. En hij lijdt eraan.

Een academische carrière bleek voor hem niet weggelegd. Hij verdient zijn geld als filiaalleider van een wasserij voor hotels. Hij woont samen met Traudel, die eindelijk wel eens een kind van hem wil. Maar wat hij zelf wil, weet hij niet. Hij laat zich meevoeren op de stroom van het alledaagse, de stad Frankfurt waar hij woont, de chicanes op zijn werk.

Compassie

De kracht van Genazino's roman zit in de sluipende gekte van Warlichs innerlijke monoloog. "Je praat te veel, verwijt ik mezelf, je luistert te veel, je drinkt te veel koffie, je zit te lang in vreemde kamers, je slaapt te slecht, je ligt te lang wakker, je denkt veel te oppervlakkig, je hoopt te veel, je troost jezelf te vaak."

Als hij uiteindelijk ontslagen wordt, overweldigt hem zijn compassie voor de kleine dingen van het leven. Met een snee brood begint zijn definitieve neergang, die Genazino met grote compassie neerzet. Die compassie leverde hem de grootste Duitse literatuurprijs op, de Georg Büchner-prijs. Voor al zijn romans, waarin het om het kleine en het tragische gaat.

Meer afstand
Fallada en Genazino vertonen een zekere verwantschap, vooral wanneer het om de precisie gaat waarmee ze een individueel lot beschrijven. Andere hedendaagse auteurs nemen meer afstand. Het ook in het Nederlands verschenen 'Jensen houdt het voor gezien' van Jakob Hein beschrijft de neergang van een postbode met veel ironie, wat eerder verveelt dan boeit.

Boeiender is de neergang van Erik, de Hamburgse advocaat die de hoofdpersoon is in Katrin Seddigs recente roman 'Runterkommen'. Erik geraakt in een neerwaartse spiraal nadat hij verliefd is geworden op een schoonmaakster met aanrakingsangst. De enige liefde die ze bedrijven is dat hij zich voor het raam aftrekt terwijl zij vanuit de tuin toekijkt.

Erik verslonst zijn werk en wordt ontslagen. Hij neemt het allemaal laconiek op, echt drama weet Seddig er niet van te maken. Dat stopt ze meer in allerlei bijfiguren, die na een lange omweg, onder andere via Warschau, weer bij Erik uitkomen en voor een tragische ontknoping zorgen. Interessante figuren, dat wel, maar Erik blijft daardoor een bleek en willoos persoon.

De kunst van het kleine
Wie over sociale neergang en werkloosheid schrijft, moet de kunst van het kleine beheersen. Fallada en Genazino kunnen dat. Ze laten zien hoe de wereld eruit ziet voor mensen die aan de ellenbogenmaatschappij ten onder gaan. Hoe zij in hun radeloosheid de mensen om zich heen waarnemen en wat er dan nog aan zelfbewustzijn overblijft en wat liefde nog betekent.

De meeste hedendaagse pogingen om sociale neergang te dramatiseren, proberen het zoals Seddig met knaleffecten (Erik raakt door een niet voor hem bedoeld schot verlamd en impotent). Maar als het om sociale neergang en knaleffecten gaat, zal het allergrootste epos op dat gebied, 'Berlin Alexanderplatz' van Alfred Döblin, wel nooit worden overtroffen.

Franz Biberkopf, de held van Döblins zinderende roman uit 1928, bezat al alle kenmerken van de hoofdpersonen uit de neergangromans van Fallada tot Genazino: een kleine man, die veel compassie oproept, maar hulpeloos ten onder gaat in een wereld waarin moraal wijkt voor geld. De tijden veranderen niet.

Hans Fallada: Wat nu, kleine man? Vert. Nico Rost, herzien door A. Folkertsma. Cossee, Amserdam. ISBN 9789059363212; 480 blz. € 21,90

Wilhelm Genazino: Geluk als het geluk ver te zoeken is. Vert. Gerrit Bussink. Atlas, Amsterdam. ISBN 9789045016191; 182 blz. € 19,95

Georg M. Oswald: Alles was zählt. Hanser, München, 200 blz. ISBN 9783446199187; € 17,90

Jakob Hein: Jensen houdt het voor gezien. Vert. Goverdien Hauth-Grubben. De Arbeiderspers, Amsterdam. ISBN 9789029565653 125 blz. € 14,95

Katrin Seddig: Runterkommen. Rowohlt, Hamburg. ISBN 9783499253959; 383 blz. € 19,95

Joachim Zelter: Schule der Arbeitslosen. Klöpfer & Meyer, Tübingen. ISBN 9783937667713; 205 blz. € 19,90

Joachim Zelter spiegelt ons 2016 voor: voor werklozen is er een drilschool

De Duitse schrijver en politicoloog Joachim Zelter (1962) waagde zich in 2006 aan een experiment, een soort 'Brave New World' voor werklozen. Zijn 'Schule der Arbeitslosen' ('School voor werklozen') speelt in het jaar 2016 en beschrijft een instituut, 'Sphericon' geheten, waar langdurig werklozen, geheel afgescheiden van de buitenwereld, gedrild worden in het solliciteren.

De cursisten krijgen er ingepompt hoe onwaardig een leven zonder arbeid is en dat solliciteren een levensvervulling is. Ze leren er hun cv's op te blazen tot spetterende levensverhalen. En ze leren achter overlijdensadvertenties aan te bellen om uit te vinden welke banen er vrijkomen. Ze leren dat van solliciteren het hele leven afhangt.

Het boek bevat veel interessante gedachten, maar die blijven nogal schematisch. Het duurt lang voordat er een personage komt bovendrijven dat voor wat drama zorgt. Het gaat om Karla, die met haar afwezige gedroom het hele disciplinaire systeem ontregelt en daarom van de andere cursisten moet worden geïsoleerd. Dankzij haar krijgt het verhaal enig contrast.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden