null Beeld
Beeld

BoekrecensieRoman

Argentijn Ariel Magnus verleent de kille Eichmann een zeker gevoel voor humor

De beruchte Duitse oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann leefde in de jaren vijftig van de vorige eeuw onder een andere naam en identiteit in Argentinië. In 1960 werd hij door de Israëlische geheime dienst opgespoord, naar Israël ontvoerd, en daar berecht in een proces dat wereldwijd veel aandacht trok en waar ook veel over is geschreven, onder andere door de filosoof Hannah Arendt en ook door Harry Mulisch, die vanuit Jeruzalem verslag deed van het proces.

De roman De onfortuinlijke beschrijft scènes uit de Argentijnse jaren van Eichmann. De dingen die Ricardo Klement (de naam die hij daar had aangenomen) in zijn dagelijkse Argentijnse leven meemaakt, de ontmoetingen en gesprekken die hij heeft met anderen, leiden in zijn hoofd telkens weer tot wonderlijke en bizarre gedachten over en herinneringen aan de tijd waarin hij in Duitsland de jodentransporten organiseerde.

Hoeveel mensen passen er in één wagon?

Als deze Ricardo Klement met zijn gezin in Argentinië in de trein zit, dwalen zijn gedachten al gauw af naar logistieke overwegingen zoals: hoeveel mensen passen er in één wagon? Als hij met zijn zoon paard rijdt in een Argentijns natuurgebied en die zoon aan hem vraagt: “Waar gaan we eigenlijk naartoe?”, komt spontaan deze mijmering in hem op: “dat het nooit goed was om mensen van tevoren te vertellen wat hun aan het eind van de weg te wachten stond.”

In deze roman ligt de nadruk op wat de hoofdpersoon denkt. Dialoog en handeling zijn daaraan ondergeschikt gemaakt. Het is een ambachtelijk en vakkundig geschreven, onderhoudend boek geworden, maar zonder al te veel verrassingen. Er is al heel veel geschreven over Eichmann: fictie en non-fictie. Er zijn de nodige films over hem gemaakt, zowel speelfilms als documentaires.

Magnus doet hier als romanschrijver iets waar Arendt en Mulisch alleen maar van konden dromen: hij heeft onbeperkt toegang tot de gedachten van zijn personage. Wat we daar aantreffen is: intelligentie, een sterke hang naar rationaliteit, maar ook sentimentele momenten. En kilheid, vermengd met iets wat je gevoel voor humor zou kunnen noemen. Want ja, ook slechte mensen hebben soms gevoel voor humor.

Een aardig detail is de manier waarop de hoofdpersoon allerlei eigenaardigheden en gebreken van Argentinië en de Argentijnen signaleert. Dat lijkt verdacht veel op de zelfspot die je vaak bij Argentijnen zelf tegenkomt. Als hij zijn blik laat gaan over het versleten interieur van een restaurant, komt bijvoorbeeld terloops deze gedachte voorbij: “twintig Argentijnse jaren staan gelijk aan tweehonderd Duitse”.

Duits-joodse grootouders

De manier waarop het personage Eichmann naar de wereld om hem heen kijkt, is vermoedelijk wat filosofischer, literairder en humoristischer dan de manier waarop de echte Eichmann keek en dacht. Dan zou je kunnen zeggen: dat is oké, want daardoor wordt het boek interessanter en leesbaarder. Of je kunt denken: dat is niet oké, want bij een personage dat gebaseerd is op zo’n beladen geval is er geen enkele reden om van hem iets anders te maken dan wat hij werkelijk was.

De belangstelling van Ariel Magnus voor Eichmann heeft ongetwijfeld te maken met de Duits-Joodse roots van deze Argentijnse schrijver. Hij schreef eerder een boek over zijn Duits-Joodse grootvader, die in de jaren dertig naar Argentinië vluchtte. En hij wijdde een ander boek aan het bijzondere verhaal van zijn oma, die de concentratiekampen overleefde nadat ze zich vrijwillig gevoegd had bij haar blinde moeder in het kamp Theresienstadt.

null Beeld

Ariel Magnus
De onfortuinlijke. Adolf Eichmanns Argentijnse jaren
Vert. Eugenie Schoolderman en Arie van der Wal
Meulenhoff; 240 blz. € 21

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden