Review

'APOCALYPS! RUSSISCHE VERHALEN OVER HET EINDE VAN DE WERELD''Kijk! Kijk! De aarde is weggezakt!'

'Apocalyps! Russische verhalen over het einde van de wereld', samengesteld, ingeleid en vertaald door Otto Boele. uitg. Wereldbibliotheek, 196 blz. - f 29,90.

Van Zamjatin kan er een lijn terug worden getrokken naar zijn landgenoot Dostojewski. In diens 'Aantekeningen uit het ondergondse' zet de 'ondergrondse mens' zich af tegen de anderen die leven in hun steriele, kristallen paleizen.

Van Zamjatin is een verhaal opgenomen in de onlangs uitgekomen bundel 'Apocalyps!', van Dostojewski niet.

Een bundeling verhalen rond een thema is altijd een noodzakelijke selectie, en zo moet 'Apocalyps!' ook worden gezien: een verzameling verhalen en fragmenten van bekende en minder bekende Russische schrijvers, met een oververtegenwoordiging van symbolisten uit het begin van deze eeuw.

Alle verhalen, ingeleid en voorzien van informatie over de auteur, bevatten apocalyptische elementen. Maar wie, zoals de ondertitel Russische verhalen over het einde van de wereld aanduidt, denkt steeds met de ondergang van de wereld geconfronteerd te worden, komt bedrogen uit. Samensteller Otto Boele verwoordt beter in zijn inleiding waar het in de bundel om gaat.

"Er bestaan twee dominante mythen" , citeert Boele Nikolaj Berdjajew (1874-1948), een van Ruslands religieuze denkers, "die de dynamiek in het leven van een volk kunnen bepalen: de mythe van het begin en de mythe van het einde. Voor de Russen is het de tweede mythe, de eschatologische, die overheerst."

Onder 'eschatologisch' zou Berdjajew dan verstaan, een absolute breuk met het bestaande. De Russen zouden zijn gefixeerd op een radicale ommekeer en niet geloven in geleidelijke vooruitgang.

Verder haalt Boele de Russische historicus Aleksej Kiwa aan die in 1990 een zelfde tendens in het irrationele denken van zijn volk signaleerde: "De verwachting dat er een wonder zal gebeuren maakt deel uit van ons nationale karakter." Ofschoon Kiwa een hedendaags denker is, bevat de bundel een greep verhalen uit het verleden. En dat is meteen ook het aardige eraan.

'Het hol' van Zamjatin uit 1922 is het meest recente en tevens meest indrukwekkende verhaal, waarin het uitzichtloze bestaan wordt geschetst van een stel dat er niet in slaagt in het post-revolutionaire, ijzige Petrograd te overleven.

De meeste verhalen uit 'Apocalyps!' zijn geschreven rond het jaar 1905 - het jaar van politieke en sociale onlusten, waarin een vreedzame demonstratie van arbeiders voor het paleis van de tsaar met bruut geweld werd verstoord. Voor vele Russische auteurs was dit historische jaar met 'Adam' van Andrej Bely waarin Adam Antonowitsj, zoon van een hereboer, tegen zijn uitbatende vader in opstand komt. Adam - een van de eerste revolutionairen - krijgt bijna goddelijke dimensies; hij is 'de onkeizerlijke tsaar', die de voortekenen opheft, de bode van een nieuw tijdperk. Adam laat zijn 'geliefde vaderland' letterlijk als 'asheuvel' achter.

Brand is een ander terugkerend element; vuur als afgesleten metafoor voor de radicale breuk met het verleden. Maar niet alleen het verleden heeft afgedaan, ook de toekomst dreigt. Naar goede Russische traditie wordt in enkele verhalen de vinger opgeheven tegen de op handen zijnde 'egalisering' van de maatschappij, wat vaker slechts leidt tot belerende uitwijdingen.

Interessant is wel het verhaal van de romanticus Odojewski, 'De laatste zelfmoord' uit 1844, omdat hij reeds in dat jaar zijn angst uit voor een maatschappij waar winstbejag en eigenbelang de boventoon zullen voeren. In zwaarmoedige bewoordingen schetst hij een zwartgallig toekomstbeeld: alle steden op aarde zijn aaneen gegroeid, het kunstmatig leven heeft de mensen tot armoede gebracht en niemand gunt elkaar het licht in de ogen. "Dankzij onze jarenlange ervaring hebben we ons ervan kunnen vergewissen dat het verschil tussen de mensen slechts een verschil in lijden is, en eindelijk hebben we de gelijkheid bereikt waar onze voorouders over spraken." Maar het is meer het jaartal van publikatie dan de literaire waarde die hier tot de verbeelding spreekt.

Gezien de wisselende kwaliteit van de verhalen, is het onnodig hier al te uitgebreid op in te gaan. Het is een verdienste dat in de bundel verhalen van een aantal minder bekende schrijvers is opgenomen. Maar toch zijn het de 'klassiekers' die eruit springen. Sologoeb bij voorbeeld, met zijn vanuit een kinderlijk perspectief geschreven verhaal 'In de menigte', waarin hij refereert aan een waargebeurd voorval uit 1896, toen bij de kroning van Nicolaas II tot tsaar, meer dan duizend mensen omkwamen in het gedrang dat ontstond bij het uitdelen van geschenken onder het volk. En Toergenjew, die als enige van de schrijvers, zeer lyrisch 'Het einde van de wereld' beschrijft: 'Kijk! Kijk! De aarde is weggezakt!'

Ofschoon, de keuze van juist deze verhalen mij niet geheel duidelijk wordt, bevat 'Apocalyps!' genoeg om van een redelijk geslaagde bundel rond een thema te kunnen spreken. Maar of diezelfde eschatologische idee ook nu nog actueel is, zoals Boele in zijn inleiding probeert aan te tonen, valt te bezien. Dat laten we aan een samensteller in de volgende eeuw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden