Interview

Anniek Pheifer speelt een sterke vrouw met een masker en een dubbele agenda

Beeld Maartje Geels

Van liefhebbende echtgenote naar gefrustreerde en wraakzuchtige moeder: Klytaimnestra in Aischylos' 'Oresteia' moet snel schakelen. Actrice Anniek Pheifer wilde haar dolgraag spelen: 'Zij is een heel sterke vrouw.' Het is haar laatste rol bij Het Nationale Theater.

"Nooit!" stelt Anniek Pheifer heel beslist: "Nooit zou ik mijn man vermoorden. Bij elke rol die ik speel voel ik me gaandeweg steeds meer verwant aan het personage. Ik móet begrijpen wat iemand doet, ook in al haar lelijke kanten. En ik sta achter alle acties van Klytaimnestra. Maar zelf net zo ver gaan?"

In de 'Oresteia' (458 v C), de Griekse trilogie van Aischylos door Het Nationale Theater, speelt Anniek Pheifer (1977) Klytaimnestra, de vrouw die haar echtgenoot Agamemnon bij terugkomst uit de oorlog in bad ombrengt. Tien jaar eerder had deze, om eindelijk wind in de zeilen te krijgen voor de Trojaanse oorlog, hun dochter Iphigeneia aan godin Artemis geofferd. In haar wrok deelt Klytaimnestra intussen het bed met Agamemnons neef Aigisthos, die ook een familieappeltje te schillen heeft. Zelf wordt zij later - met minnaar - vermoord door haar zoon Orestes. Aan de keten van bloedwraak maakt godin Athene daarna een einde met het invoeren van de rechtspraak.

Hier en nu

"De pijn die mensen elkaar maar blijven aandoen, is van alle tijden", zegt Pheifer: "In die zin is de Oresteia actueel. Zoiets kan ook hier en nu gebeuren. Uiteindelijk gaat het in dit stuk niet meer om de wraak en het moorden zelf, maar om de vraag: wat is erger, de moord op de moeder of de moord op de echtgenoot? En dan blijkt toch weer, bij de vrijspraak van Orestes, dat een man er meer mee wegkomt dan een vrouw."

De Oresteia markeert niet alleen het begin van een rechtsstaat. Veelal, ook hier, wordt de Oresteia tevens gezien als overgang van het matriarchaat naar het patriarchaat, een samenleving waarin mannen de macht hebben. "In de laatste veertig, vijftig jaar is er zoveel veranderd in de verhouding tussen mannen en vrouwen", zegt Pheifer: "Die stappen zijn hopelijk niet meer terug te zetten, zoals een beweging als #MeToo lijkt te bewijzen, al gaat het nu met types als Erdogan, Trump of Thierry Baudet wel weer een kant op waar vrouwen minder zijn dan een man. Alsof er een stop moet op de ruimte die we hebben gekregen. Vrouwen, homo's en zwarte mensen zullen moeten blijven vechten voor hun vrijheden.

Mannengezin

"Met twee zoons zit ik zelf in een echt mannengezin en in bepaalde opzichten vind ik de mannenwereld prettig en ongecompliceerd. Niet dat geroddel achter je rug om. Maar het is waar, ook theater is, zeker wat de artistieke leiding betreft, een mannenwereld. Onlangs, toen ik net een uitstapje naar Mugmetdegoudentand had gemaakt in de productie 'Gidsland', realiseerde ik me hier terug op de kostuumafdeling opeens: er hangen hier alleen maar mantelpakjes, een keur aan sexy pakjes met rokjes en hakken, maar een gewoon vrouwenkostúúm is er niet bij.

"Bij de Mug ben ik me voor het eerst bewust geworden van het verschil tussen mannelijke en vrouwelijke regisseurs. Natuurlijk gaat dat niet voor iedereen op, maar mannen hebben vaker een vastomlijnde aanpak. Theu Boermans bijvoorbeeld, die nu de Oresteia regisseert, zet in de tekst alle punten en komma's, en ook Eric de Vroedt is heel precies in wat hij wil. Bij Lineke Rijxman bij de Mug was het juist: ga gewoon maar wat uitproberen. Ik was inmiddels zo verzand in het nadoen wat iemand wil horen en zien, dat ik haar opmerkingen na afloop van de repetities weer heel precies ging uitvoeren. Pas na twee weken kwam ik daarvan los. Dat was een opluchting voor ons allebei. Het was superlang geleden, dat ik zo vrij iedere keer iets nieuws durfde te proberen."

Veilige omgeving

Na de Oresteia gaat Anniek Pheifer, na dertien jaar vast dienstverband, weg bij Het Nationale Theater: "Een tijdje geleden las ik een quote van mezelf in een interview terug, dat het Nationale Toneel een veilige omgeving was waarin ik mezelf kon ontwikkelen. Toen dacht ik: dat roep ik al tien jaar en dat is niet meer zo. Vlak daarop overleed David Bowie en las ik zijn uitspraak, dat een kunstenaar juist niet vanuit veiligheid moet opereren. Een week later heb ik mijn ontslag ingediend.

"Ik verlang naar het freelancen, zelf kunnen bepalen wanneer ik werk en wanneer ik thuis ben, ook omdat mijn kinderen groter worden en andere aandacht nodig hebben. 'O jee, weer weg met kerst', dacht ik nu soms. Terwijl ik vroeger dacht: 'Hoi, leuke rol'. Het heft in eigen hand nemen, met andere groepen en makers werken of zelf iets maken voor bijvoorbeeld de Parade is zo inspirerend.

"Anders dan Klytaimnestra's daad is mijn vertrek niet uit wrok. Ik heb geen rekening te vereffenen. Integendeel." Pheifer heeft prachtrollen gehad zoals Desdemona in 'Othello', Polly in 'De driestuiversopera', een hilarische tv-presentatrice in 'Ondertussen in Casablanca'. Voor ze ging wilde zij nog dolgraag Klytaimnestra spelen: "Zo'n rijke figuur: een heel sterke vrouw met een masker en een dubbele agenda, wat betekent dat je soms in een en dezelfde zin een paar keer moet schakelen, van liefhebbende echtgenote naar gefrustreerde moeder naar degene die de leiding neemt. Zo'n monoloog bij Agamemnons thuiskomst is echt een mentaal plakboek. Extra spannend is de taal: in onze versie, de bewerking van Ted Hughes, is die toegankelijk, maar ook poëtisch en archaïsch. Dat kun je niet naturalistisch wegspelen. Dan gaat de kracht verloren."

Terugvechten

"Ik moet vaak heel erg aan Claire Underwood in 'House of Cards' denken. Klytaimnestra is ook iemand die terugvecht, die staat voor wie ze is. Toch moet ze spijt hebben van de moord op Agamemnon, want die lost niets op. Ik heb dan echt met haar te doen, eigenlijk met iedereen behalve met het koor. Dat zijn de twitteraars van nu: wel van alles vinden, maar iets positiefs dóen, ho maar. 'Waar waren ze toen Agamemnon mijn kind vermoordde?!' Ik vermoed dat Klytaimnestra dat denkt, als ze met Agamemnons hoofd in haar handen zit."

Negen dagen voor de première worden scènes, monologen almaar opnieuw herhaald voor een soepel verloop op de bewegende speelvloer, een hoog golvend vierkant op een draaischijf. "Weer zo'n onmogelijk decor van Bernhard Hammer", grinnikt Pheifer: "Je breekt je rug erop en tegelijk is er meteen een tof soort spanning met je timingmomenten. Onze voorstelling is bijna installatieachtig. En bloederig. Van alle opgevoerde Oresteia's hebben wij het meeste bloed!"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden