Levenslessen

Annet Schaap komt met een opvolger van ‘Lampje’: ‘De verhalen denderen zo mijn hoofd binnen’

Schrijver en illustrator Annet Schaap. Beeld Merlijn Doomernik

Hoe blij ze ook was met de prijzen voor haar debuut ‘Lampje’, dat succes zit schrijver en illustrator Annet Schaap (53) soms ook in de weg bij het maken van nieuw werk. Haar nieuwe boek ‘De boom met het oor’ verschijnt dezer dagen, het is geïnspireerd op muziek van Moessorgski.

1 Boeken kunnen je redding zijn

“Ik vond het moeilijk om kind te zijn, ik was vaak verdrietig zonder dat ik precies wist waarom. Ik was niet zo’n leuk kind denk ik, en ik had het idee dat ik dat wel geacht werd te zijn. Met ‘leuk’ bedoel ik: zonnig en vrolijk en blij. Dat verdrietige gevoel waar ik geen woorden aan kon geven, vindt misschien z’n oorsprong in het feit dat ik vlak na mijn geboorte een hele tijd in het ziekenhuis heb gelegen. Alsof ik daarna de boel niet meer vertrouwde en dacht: straks gaat wéér iedereen weg.

Boeken lezen hielp me: dan kon ik zijn wie ik wilde en voelen wat ik wilde, want als ik ‘Alleen op de wereld’ las was het toegestaan om me droevig te voelen. In mijn puberteit werd de wereld nog groter en enger, en dat hele spel tussen jongens en meisjes heb ik bijvoorbeeld altijd als heel bizar ervaren. Het verlangen om gezien te worden was groot. En dan niet omdat ik een goed cijfer voor aardrijkskunde haalde, maar omdat ik zélf iets maakte: werk waar mensen door werden geraakt. Die manier van communiceren paste beter bij me. Pas op de kunstacademie had ik het idee dat de dingen een beetje gingen kloppen.”

2 Durf te veranderen door wat je meemaakt

“Het geloof speelde thuis een grote rol. Mijn vader was jeugdwerkadviseur en de kerk was voor hem een veilig thuis: zijn doel was om zo veel mogelijk jongeren de kerk in te krijgen. Dus toen mijn zus en ik niet meer mee wilden, was dat moeilijk voor hem. Ik moet daar nu vaak aan denken, als ik zie dat mijn zoon van tien totaal geen belangstelling heeft voor boeken. Hij houdt zelfs niet van Harry Potter! Nu wil ik niet zeggen dat Harry Potter hetzelfde is als Jezus, maar toch ervaar ik zijn afwijzing als kwetsend, omdat ik zelf wel zo van boeken hou. Ik doe erg mijn best om hem maar te laten, en dat vind ik ontzettend moeilijk - via omwegen blijf ik het toch proberen.

Net als mijn vader, eigenlijk. Hij is door de jaren heen veel verlichter geworden en dat vind ik ontzettend knap, maar dat verlangen van ‘eigenlijk moeten we toch met z’n allen in de kerk zijn’ komt af en toe weer bij hem boven, ook al is dat dan al járen geleden. Het christendom is een cultuur die ik goed ken en die me heeft gevormd, en daar ben ik niet rouwig om. Maar: ik heb er wel altijd moeite mee gehad dat er met zoveel stelligheid wordt gezegd hoe het allemaal zit en hoe het hoort. Ik zou graag nog eens een boek schrijven over hoe dat zeker weten gedurende je leven kan veranderen in het níet zo zeker weten. Durven veranderen door wat je ziet en hoort en meemaakt: dat is volgens mij een van de grote dingen in het leven.”

Annet Schaap Beeld Merlijn Doomernik

3 Een kale boodschap zegt niet zoveel

“Mijn opa - dominee Van Pagée - de vader van mijn moeder, was een bekende dominee. In Amsterdam leidde hij de ‘diensten met belangstellenden’, waar ook veel ongelovigen op afkwamen omdat hij zo goed kon vertellen. Hij was een beetje een toneelspeler die er echt iets van maakte en dat vond ik heerlijk. Ik was een jaar of tien toen we één keer per week naar opa gingen luisteren en ja, dán wilde ik wel naar de kerk. Thuis in het dorp hadden we alleen dominees die bij wijze van spreken net zo goed fietsenmaker hadden kunnen worden, zo droog vertelden ze hun boodschap. ‘Laat ons blij zijn’, zeiden ze dan, maar ik dacht: nou já, ik zie hier niemand blij zijn!

Het heeft me geleerd dat het zo belangrijk is om de dingen goed te brengen. Niet omdat je dan applaus krijgt, maar omdat het dan écht binnenkomt - een kale boodschap zegt niet zoveel. Met Lampje is het me voor de eerste keer écht gelukt om helemaal precies uit te drukken wat ik wilde zeggen en hoe. Daar heb ik er dan ook tot op het laatste puntje bovenop gezeten - gelukkig mocht dat ook van de uitgever. Ik vind het niet leuk om te zeggen, want dan lijkt het alsof ik twintig jaar van mijn leven heb verpest en zo bedoel ik het niet, maar tijdens die twintig jaar illustreren ben ik nooit tot dat laatste puntje gegaan.”

4 Luister niet naar je strenge stem

“De dingen ‘goed willen brengen’ heeft me ook in de weg gezeten. Op de schrijversvakschool, ik was eind twintig, kreeg ik enorm veel complimenten. Ik had het idee dat ik élke week iets briljants moest afleveren en iedereen tevreden moest stellen, maar dat ging natuurlijk niet en dat vond ik onverdraaglijk. Ik stortte in, stopte met schrijven en ging weer verder met illustreren. Pas later leerde ik over het ‘superego’: die strenge en oordelende stem die je onder controle probeert te houden zodat je níéts fout doet.

Door het inzicht dat die stem een mentale constructie in je hoofd is en niet de stem van God besefte ik: álles ligt open, ik kan doen wat ik wil! Het leek wel alsof ik tot die tijd mijn hele leven ingericht had om die grote, strenge, man tevreden te stellen. En die ego-stem is juist het sterkst als je iets wilt veranderen. Dus toen ik uiteindelijk ‘Lampje’ ging schrijven, was die stem heel bang: ‘Ja, maar nu moet het ook wel zo goed worden zoals je je altijd hebt verbeeld.’

Gelukkig spanden Lampje en ik samen tegen dat superego: het verhaal kwam gewoon mijn hoofd binnendenderen en ik werd er zo gelukkig van om het op te schrijven. Daarna was ik weer zó bang om het verhaal aan Querido te laten lezen en voor de recensies. Achteraf denk je: wat flauw, je kon toch wel zien dat het goed was? Maar nee, dat kon ik niet.”

5 ’s Nachts lijkt alles erger

“Mijn man en ik waren al wat ouder - 44 en 54 - toen Jonas werd geboren en ik kan ’s nachts weleens bang worden bij het idee dat wij doodgaan, want wie zorgt er dan voor hem? Mijn mans familie, hij is Canadees, woont grotendeels in Canada en de meesten zijn al oud of dood en mijn familie is ook oud. Mijn moeder is al overleden en mijn zus heeft ALS, zij wordt niet meer beter. Mijn zusje en ik waren altijd elkaars ‘reserve’ voor de kinderen, maar dat gaat nu niet meer gebeuren en dat vind ik heel erg.

Soms gaan er ’s nachts van die doemscenario’s door mijn hoofd: dan zit Jonas alleen, in een huis dat door de opwarming van de aarde onder water staat - zonder familie. Ik ben ook niet zo goed in het organiseren van bijeenkomsten met anderen: we zijn heel happy met z’n drieën en hebben niet altijd behoefte aan mensen over de vloer. Een andere keer zie ik mezelf weer als enige overgebleven mantelzorger waardoor ik nooit meer aan schrijven toekom of pas als ik heel oud ben en wie zit er dan nog op mij te wachten? Op die momenten moet ik echt het licht aan doen, uit bed stappen en beneden iets leuks gaan kijken - ’s nachts lijkt alles dubbel zo erg.”

Annet Schaap Beeld Merlijn Doomernik

6 Pas op voor de aandachtswolf

“Op de een of andere manier heb ik altijd geleerd dat je eerst moet luisteren naar wat andere mensen willen hebben, en dat je dat dan moet geven. ‘Lampje’ is hiervan precies het tegenovergestelde: dat kwam helemaal uit mij. Een deel van mij is blij met alle aandacht die ‘Lampje’ genereert: dat deel heeft nooit genoeg en slurpt en kijkt op sociale media naar wat ze nu weer over me hebben geschreven. Dat hoort natuurlijk niet voor een christelijk meisje, en het heeft ook iets schaamtevols - maar het is er wel. En dat deel zegt ook: nóg een keer! We moeten gewoon even een tweede ‘Lampje’ schrijven!

Dat deel, dat zo bezig is met de buitenwereld, kan niet schrijven. En die aandacht betekent niks, echt niks - het zit me zelfs in de weg. ‘Laat je telefoon dan thuis’, zegt mijn man als ik ’s morgens naar mijn atelier ga, en dat helpt soms. Dan kan ik weer rustig luisteren naar het verhaal dat op me ligt te wachten. Toen ‘Lampje’ net verscheen, had ik nog het idee dat ik in de schaduw iets nieuws kon gaan maken, maar Lampje blijft naar me kijken. Ik krijg talloze mails van kinderen met de vraag wanneer er een tweede deel van ‘Lampje’ komt en nu verschijnen de vertalingen - in een Duitse recensie stond al: Mehr davon bitte, Frau Schaap! Als ik niet oppas, kom ik weer in dat gebied waar ik ooit zo overspannen van raakte: het iedereen tevreden willen houden. Die verslaafde aandachtswolf moet worden getemd, ook al voelt het soms alsof ik daar de spieren niet voor heb.”

7 Fop je hoofd

“Om te zorgen dat mijn hoofd iets van een verhaal prijsgeeft, wandel ik en boks ik af en toe een uurtje met een trainer op mijn atelier. Wat ook helpt, is dat ik mijn hoofd fop en vertel dat ik niet hoef te schrijven: ‘We gaan alleen maar even zitten met een pen in onze handen.’ Op mijn atelier liggen dan allerlei kleine envelopjes waar briefjes in zitten met een woord of een hoofdstuktitel erop - want ik heb al wel een verhaallijn in mijn hoofd - en dan zet ik de wekker, zit eerst vijf minuten stil, pak zo’n briefje uit een envelop en ga daar dan over schrijven. Soms werkt het, maar niet altijd. Ook lees ik de laatste tijd oude dagboeken door en daar staan dan soms ideeën in die ik was vergeten en waar ik dan weer op verder kan gaan. Het is zo’n verschil met illustreren: dat deed ik altijd op dezelfde manier, met hetzelfde pennetje, met dezelfde inkt. Ik ging gewoon zitten en begon - het lukte eigenlijk altijd wel.”

8 Het is zoals het is

“De laatste jaren kan ik het steeds meer waarderen dat ik rust krijg door te denken: het is zoals het is. Dat heb ik niet geleerd hoor, thuis. Daar was het idee vooral dat je voor een betere wereld moest vechten en je niet bij de situatie neer moest leggen. Ik bedoel het ook niet als iets passiefs, in de zin van: ‘laat dan maar’. Nee, ik bedoel: ik wil niet dat mijn zus ziek is, maar dat ís zo. Misschien is ‘Lampje’ het enige grote boek dat ik zal schrijven - dat hoop ik niet - maar dat ís dan zo. Waarschijnlijk val ik nooit meer 20 kilo af, maar dit is het lichaam dat ik heb. En dit is de man die ik heb, van wie ik had gehoopt dat-ie nog eens Nederlands zou leren of een fantastische baan zou vinden. Dat gaat niet meer gebeuren, en dat ís zo. Door op die grote golven van het leven mee te bewegen, ben je niet meer de hele tijd in gevecht - en dat is iets anders dan passief zijn. Het is misschien niet een erg hip standpunt, maar die rust vind ik zo ontzettend fijn.”

Annet Schaap

Annet Schaap (Echteld, 1965) is schrijver en illustrator en groeide op in Maartensdijk. Ze studeerde aan de kunstacademie in Kampen en Den Haag en volgde schrijversvakschool ’t Colofon in Amsterdam. Ze illustreerde ruim tweehonderd kinderboeken, waaronder de boeken van Jacques Vriens, de ‘Hoe overleef ik’-serie van Francine Oomen en de Superjuffie-serie van Janneke Schotveld. Ook schreef ze toneelstuk- ken en een kinderopera voor het jeugdtheater. In 2017 debuteerde ze met haar kinderboek ‘Lampje’ (Querido) dat een enorm succes werd en bekroond met de Gouden Griffel, de Woutertje Pieterse Prijs, de Nienke van Hichtum-prijs en de Vlaamse Boekenleeuw. Deze week verschijnt haar boek ‘De boom met het oor’, geïllustreerd door Philip Hopman, een vertelling geïnspireerd op de pianocyclus ‘Schilderijententoonstelling’ van de Russische componist Modest Moessorgski.

Trouw vraagt wekelijks een bekende of minder bekende Nederlander: welke levenslessen heeft u geleerd? Eerdere afleveringen vindt u op trouw.nl/levenslessen.

Lees ook:

Recensie van ‘Lampje’: een ge-wel-dig boek

Annet Schaap debuteert met een fantastisch fantasierijk verhaal over de dochter van de vuurtorenwachter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden