InterviewAnnejet van der Zijl

Annejet van der Zijl, de ster van het Boekenbal, schreef ‘een verzoenend verhaal in onze gepolariseerde tijd’

Beeld Mark Kohn

De ster van het Boekenbal is vanavond Annejet van der Zijl. In haar Boekenweekgeschenk schetst ze de waargebeurde liefdesgeschiedenis van de blanke Leon en de zwarte Juliette in het door slavernij beheerste Charleston van 1820. ‘Een verzoenend verhaal, in onze gepolariseerde tijd.’

Charleston, South-Carolina, 1820. Terwijl de noordelijke staten van Amerika de slavernij in de ban hebben gedaan, houden de zuidelijke er nog stevig aan vast. De jonge zwarte slavin Juliette heeft geluk; zij wordt vrijgekocht door de Hollandse immigrant Leon. Tegen alle wetten in leert Leon het meisje lezen en schrijven. Ze raken verliefd en trouwen – in het geheim, want de verboden liefde kan hun dood betekenen.

Zes jaar geleden hoorde schrijfster Annejet van der Zijl deze waargebeurde geschiedenis voor het eerst. Het verhaal prikkelde haar, maar ze durfde het niet aan om erover te schrijven. Het lag te ver in het verleden. Helemaal in Amerika ook.

Maar het lot hielp een handje: haar boeken ‘Sonny Boy’ en ‘De Amerikaanse prinses’ werden een succes in de VS. Daardoor zou ze beter toegang krijgen tot plaatselijke archieven. Bovendien mocht ze het Boekenweekgeschenk schrijven, iets waar de beknopte liefdesgeschiedenis zich perfect voor leende. Dat trok haar over de streep.

Annejet van der Zijl, oud-journaliste, geldt als de koningin van de non-fictie. Ze debuteerde in 1998 met ‘Jagtlust’, een boek over een Goois landhuis vol artistieke bewoners. Ze schreef succesvolle biografieën over Annie M. G. Schmidt (2002), prins Bernard (2010), Freddy Heineken (2014) en de ‘Amerikaanse prinses’ Allene Tew (2015). Haar boek ‘Sonny boy’ (2004) is nog steeds populair.

Van der Zijl reisde naar Charleston en bezocht de nazaten van het liefdespaar. Ze ging ook naar Monster, Leons geboorteplaats. “Iedereen reageerde enthousiast. Toen ben ik in het diepe gesprongen. Zo voelt het elke keer weer met mijn soort boeken, de non-fictie. En dan maar hopen dat je opduikt met iets wat de moeite waard is.”

Schokte het u wat u tegenkwam over Charleston, ooit het epicentrum van de Amerikaanse slavenhandel?

“Het schokte me vooral dat een samenleving die zichzelf als beschaafd beschouwde, waar mensen naar theater gingen en boeken lazen, zoiets verschrikkelijks als de slavernij bleef rechtvaardigen. Ze maakten telkens nieuwe wetten om de slavernij overeind te houden, tot in het absurde. Allemaal paniek: zonder slaven waren de mensen in Charleston niets. Ze waren doodsbenauwd dat de slaven in opstand zouden komen. Dit verhaal speelt net in de tijd dat de westerse wereld het erover eens was dat er voor slavernij geen plek meer was. De mensen in Charleston kwamen daardoor klem te zitten. Ze verschansten zich en werden steeds verbetener. In die zin loopt het verhaal goed af, met de Burgeroorlog en de ondergang van Charleston. Terecht, na wat ze de zwarte bevolking hadden aangedaan. Hopelijk voelt de lezer dat mee.”

Het thema slavernij ligt gevoelig. Heeft u het daarom gekozen?

“Ik houd me niet zo bezig met het maatschappelijke debat, maar ik volg wel alles en ben bezorgd over de polarisatie. Het verhaal van ‘Leon en Juliette’ vind ik heel verzoenend. Mensen krijgen een genuanceerdere mening naarmate ze ergens meer vanaf weten. In die zin hoop ik hiermee een bijdrage te leveren aan het debat. Als scholieren dit lezen, van welke kleur dan ook, snappen ze hoop ik beter hoe het werkte. Geschiedenis maakt je bescheiden, daar geloof ik heilig in. Nederland was ooit zo arm en ellendig dat Leon eruit wegvluchtte. Hij was ook een bootvluchteling, een gelukszoeker. De jongens die nu met bootjes over de Middellandse Zee gaan, zijn een soort Leons. Ik hoop dat die boodschap aankomt.”

Sommige zwarte activisten vinden dat een witte schrijver zo’n zwart onderwerp als slavernij niet mag behandelen.

“Ik zie literatuur als vrijplaats om je in anderen te verplaatsen. Anders had ik ook niet over prins Bernhard mogen schrijven. Of over Sonny Boy, een zwarte verzetsheld. Daar heb ik trouwens nooit commentaar op gekregen. Het lijkt mij persoonlijk zonde als je alleen dingen leest die precies in je eigen politieke plaatje passen. Voor mij is lezen, net als schrijven trouwens, in eerste instantie een kwestie van nieuwsgierigheid.”

Waarom gebruikt u in het boek het woord ‘blank’?

“Normaal gebruik ik wit en blank door elkaar. Wit zou ik kiezen in een boek over een Antilliaans meisje in de Bijlmer. Maar in een historische context vind ik blank natuurlijker klinken. Wit zou hier voelen als een ostentatieve politieke keuze. Dat wil ik niet. Maar ik kan me eerlijk gezegd niet goed voorstellen dat iemand zich door mijn boek gekwetst zal voelen.”

De titel ‘Leon en Juliette’ doet denken aan ‘Romeo and Juliet’. Lezers verwachten misschien een gepassioneerde romance, maar u schrijft dicht op de bronnen, documentalistisch, zonder dialogen of expliciete gevoelens. Waarom?

“Ik schrijf alleen op wat ik zeker weet. Als Juliette uit Charleston wegvlucht, hoort ze de blote voeten van de matrozen op het dek van het schip waarin ze verborgen zit. Dat schrijf ik op omdat ik weet dat matrozen in die tijd geen schoenen droegen. Ik verzin er geen gedachten of gevoelens bij. Hooguit schrijf ik ‘Misschien dacht Juliette dit of dat’. Het boek bevat veel historische details, bijvoorbeeld over dat afgrijselijke Sugar House, waar slaven werden gemarteld. Daar moet je niet tegenaan verzinnen, anders denken lezers dat ik álles heb verzonnen. Bovendien vond ik het verhaal van zichzelf al bijzonder genoeg. Als non-fictieschrijver zit je altijd gevangen in een stalen fort van feiten. Maar ik ga wel tot in elk hoekje van dat fort om het verhaal goed over te brengen, hopelijk met de emotie erbij die ik zelf ook had.”

Dit verhaal zal ook in Amerika aardig aanslaan.

“Klopt, de rechten zijn al verkocht. Ik ga het boek uitbreiden met het verhaal over de dochter van Leon en Juliette. Die trok in 1849, tijdens de Goldrush, met haar verloofde naar Californië. Ze werden heel rijk. In hun voetsporen ga ik die kant van Amerika ontdekken. Er ligt daar een enorm familiearchief vol dagboeken op me te wachten. Prachtig! Mijn nieuwsgierigheid is nog lang niet op.”

85ste Boekenweek

De 85ste editie van de Boekenweek vindt plaats van 7 tot en met 15 maart en heeft ‘Rebellen en dwarsdenkers’ als thema. Het Boekenweekgeschenk wordt in die periode door de boekhandel cadeau gedaan bij besteding van ten minste 15 euro aan Nederlandstalige boeken. Het Boekenweekessay is verkrijgbaar voor 3,75 euro. Daarnaast verspreiden boekhandelaren en bibliotheken het Boekenweekgedicht ‘Rebel’ van Ellen Deckwitz, gedrukt op postkaarten en linnen tassen.

Lees ook:

Het dubbelleven van Annejet van der Zijl

Wie de biografieën leest van Annejet van der Zijl wordt getroffen door een toon van mededogen. Haar doel is niet scoren, maar doorgronden, schrijft recensent Willem Pekelder. Hij vond haar in 2015 ook een uitstekende Zomergast.

Boekenweekauteur 2019 Jan Siebelink: ‘Waarom zou je niet de hulp van de religie inroepen? Waarom moeten we zo flink zijn?’

Jan Siebelink begint zijn Boekenweekgeschenk met de beroerte die hij ternauwernood overleefde. Op de achtergrond lonkt het hiernamaals. ‘Ik wil geen plat verhaal schrijven, maar een aards en sensueel boek met een hemels vergezicht.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden