Anne Franks verhaal is niet veranderd, de manier waarop het verteld moet worden wel

De boekenkast naar het achterhuis in het vernieuwde Anne Frank Huis. Beeld ANP

Zonder op enig moment de deuren helemaal te sluiten, is het Anne Frank Huis de afgelopen twee jaar verbouwd. De voorzieningen zijn gemoderniseerd, maar belangrijker: het verhaal over het achterhuis wordt anders verteld.

Een enorme foto van Anne Frank staat klaar om opgehangen te worden in de moderne glazen ontvangsthal van het monumentale pand aan de Prinsengracht, waar het meisje ooit onderdook. Als vandaag koning Willem-Alexander op bezoek komt, hángt de foto, voorspelt zakelijk directeur Garance Reus-Deelder van de ­Anne Frank Stichting. Zij leidde de verbouwing die twee jaar in beslag nam en in fases verliep, zodat bezoekers altijd konden blijven komen. Met dat laatste portret is de metamorfose van het Anne Frank Huis voltooid.

Een lawaaiige groep middelbare scholieren dringt bij de gloednieuwe garderobe om hun jas af te geven en rukt op naar de plek waar de toestellen voor de audiotour worden verdeeld. Die individuele apparaatjes lijken te kalmeren, het geduw en getrek stopt.

“Die audiotour is nieuw, gratis en essentieel voor de wijze waarop wij nu het verhaal vertellen”, zegt Tom Brink, hoofd publicaties en presentaties van de Anne Frank Stichting, die de museale vernieuwing leidde, even later uit.

Het werkt anders dan in de meeste musea, waar een audiotour vaak per object uitleg geeft. Hier is voor een doorlopend verhaal gekozen, over het lot van de Joodse familie Frank en de vier andere onderduikers met wie zij tussen 1942 en 1944 in het achterhuis opgesloten zaten. Brink: “Zo’n audiotour geeft de mogelijkheid om heel dicht op het persoonlijke verhaal te gaan zitten. Dat is heel anders dan bij een panelententoonstelling, waar je de informatie ergens op muren kwijt moet.”

Beeld Patrick Post

Het belangrijkste besluit

Dat beïnvloedt de sfeer. Terwijl een ieder luistert naar zijn apparaatje is het verder vrij stil in het museum. Ook geluid bij getoonde video’s hoor je alleen via het toestel. De tour is in negen talen beschikbaar. Brink: “Alleen nog maar luisteren en kijken, dat is de bedoeling.”

Die luisteraar krijgt meer inhoud voorgeschoteld dan in de oude opstelling en ook dat is opzet, vervolgt hij. In de oude situatie werd in elke ruimte verteld wat zich daar precies afspeelde tijdens de oorlog. “Wat de functie van die ruimte was, wie er werkte of wie er ondergedoken zat. Maar het gebouw is niet chronologisch en dus sprong je een beetje door het verhaal heen. Onze grote wens was om meer duidelijkheid te brengen.” 

Achteraf klinkt het logisch: doe het dan chronologisch. “Toch is dat het belangrijkste besluit dat we genomen hebben, want het veranderde de hele opzet van het museum. We kijken dus nu chronologisch, via het persoonlijke verhaal van de familie Frank, naar de grotere buitenwereld.”

De audiotour begint in 1933 als de familie Frank verhuist van Frankfurt naar Amsterdam. Geregeld wordt uit het dagboek geciteerd, in 1940 schrijft Anne: ‘Na mei 1940 ging het bergaf met de goede tijden: eerst de oorlog, dan de capitulatie en de inmars der Duitsers en de ellende voor ons Joden begon.’ Zo volgt meer uitleg over de Jodenvervolging in de vertrekken van het voorhuis, het deel van het zeventiende-eeuwse grachtenpand dat tijdens de onderduikperiode gewoon in gebruik bleef. Hier was het bedrijf in geleermiddel Opekta van vader Otto Frank gevestigd. De inrichting is sober. Reus-Deelder: “Het museum is vrij leeg gehouden, inderdaad. Expres, dat staat symbool voor het verdwijnen van de Joden uit Amsterdam, onder wie de familie Frank.”

Brink: “In het voorhuis hebben we nu ook de gordijnen open, waar ze vroeger dicht waren. Ook dat verandert de sfeer. Het is authentieker. En wij denken dat bezoekers zich zo ­beter realiseren hoe dicht ze op de stad zaten, waar het gevaar was. Er zat niet meer dan een raam tussen.”

Hier hangt ook de stippenkaart van Amsterdam, gemaakt in het voorjaar van 1941. Elke stip op de kaart staat voor tien Joden, het gaf de Duitsers inzicht in waar de Joden woonden. Sommige wijken zijn bijna zwart. Ernaast portretten van de acht onderduikers. De familie Frank woonde toen nog in de Amsterdamse ­Rivierenbuurt.

Een doorsnede van het vernieuwde Anne Frank Huis. Beeld Bierman Henket Architecten

De tour vertelt hoe de Joden steeds verder werden buitengesloten, ze mochten op bepaalde tijden niet meer naar de markt, hun kinderen mochten niet meer naar openbare scholen. Toen in 1942 Annes oudere zus Margot gedeporteerd dreigde te worden, besloot vader Otto Frank: we moeten onderduiken.

To-dolijst

Die uitleg over de historie van de uitsluiting van de Joden moet tegenwoordig wel gegeven worden, stellen Brink en Reus-Deelder. Want de bezoeker van het Anne Frank Huis verandert. Onderzoek toont aan dat zij Anne Frank wel kennen en van haar dagboek afweten. Maar hoe het nu precies zat met de Jodenvervolging in Amsterdam en waar die uiteindelijk toe geleid heeft? Brink: “Wij vinden de kennis daarover bij veel van onze bezoekers niet groot genoeg en dus hebben wij die kennis toegevoegd.”

Het Anne Frank Huis staat op het to-do­lijstje van de gemiddelde toerist, maar dat betekent niet dat die veel kennis heeft van de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging, beaamt Reus-Deelder. Daarbij is de toerist ook veranderd. “De toeristen komen tegenwoordig van over de hele wereld. Ze kijken soms met een heel ander perspectief naar de Tweede Wereldoorlog. In Azië betekende die iets anders dan in Europa. Over de Jodenvervolging hebben zij vaak weinig parate kennis.”

De Nederlandse bezoekers van het museum, vaak scholieren, zijn al net zo min goed op de hoogte, blijkt uit onderzoek van bijvoorbeeld het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Dat is heel anders dan in 1960, toen het Anne Frank Huis geopend werd, zegt Brink. “We hebben nog altijd heel jonge bezoekers in vergelijking met andere musea. Maar de tijd schrijdt voort, we raken steeds verder weg van de Tweede Wereldoorlog. De mensen blijven komen, maar ze hebben een steeds grotere afstand tot het verhaal. Er zijn nog maar weinigen die het zelf hebben meegemaakt. De generatie die nu opgroeit, heeft hooguit een opa of oma die er nog over kan vertellen. Het verhaal van de ­familie Frank is natuurlijk niet veranderd, maar de manier waarop we het moeten ver­tellen dus wel.”

Beeld Patrick Post

Daar zijn meer redenen voor. Nog altijd wordt het leven van Anne Frank en haar omgeving onderzocht en geregeld komt er nieuwe informatie. Zo is inmiddels vastgesteld dat Anne en Margot niet in maart 1945, maar een maand eerder, in februari, al zijn overleden in concentratiekamp Bergen-Belsen. En veel meer details zijn bekend over het lot van de andere onderduikers van het achterhuis en de manier waarop bijvoorbeeld de helpers de onderduik regelden en financierden. 

Door de boekenkast

Toch is, ondanks de modernisering die enkele jaren heeft geduurd, de kern van het Anne Frank Huis onveranderd. “U loopt nu richting de schuilplaats”, meldt de audiotour als de beroemde draaideur in zich komt. Dan stapt de bezoeker door de boekenkast met aan de ene kant de replica’s van grijze ordners van het bedrijf van Otto Frank. En aan de andere kant het achterhuis. Reus-Deelder: “Bezoekers geven aan dat dit het memorabele moment is. Hier voelen ze dat ze van vrijheid in onvrijheid stappen.”

In het achterhuis stopt de audiotour tijdelijk. Pas na de tocht door de krappe ruimtes met de zwart afgeplakte ramen, het ene peertje als verlichting, de uitgeknipte foto’s van ­Anne’s verzameling filmsterren gelijmd op het gelige behang, gaat de uitleg verder. De bedompte kamers waar de onderduikers twee jaar lang vastzaten en Anne haar later wereldberoemde dagboek optekende, zijn zonder ­uitleg indrukwekkend genoeg.

Reus-Deelder: “Het laatste object dat te zien is voor je het achterhuis betreedt, is de doos met knikkers van Anne. Voor mij staan knikkers voor buitenspelen, voor een sociale omgeving, voor open lucht en vriendinnetjes. En dan stap je die opgesloten ruimte binnen. Zo dient ook de knikkerdoos om het contrast aan te geven tussen het lichte voorhuis en het donkere achterhuis.”

De daaropvolgende stilte in de audiotour is noodzaak, vervolgt Brink. “Omdat het Anne Frank Huis uiteindelijk niet alleen museum is, maar ook een herdenkingsplaats.”

Diepe gevoelens

Eén wijziging heeft hij wel aangebracht in het achterhuis. Er hangen nu portretten van de onderduikers in het vertrek waar zij het meest verkeerden. Reus-Deelder: “Voorheen was minder helder van wie een bepaalde kamer was. Nu lees je: dit is de slaapkamer van meneer en mevrouw Van Pels, en ook de woon­kamer en de keuken van het hele achterhuis. Zonder uitleggerig te zijn, maak je zo toch veel duidelijk.”

De audiotour vervolgt weer na de schuilplaats. Dan hoort de bezoeker over de arrestatie, het verblijf in Westerbork, de treinen naar Auschwitz-Birkenau en andere vernietigingskampen. Op een video getuigt Hanneli Goslar, een vriendin, hoe ze Anne over het prikkeldraad van het concentratiekamp een pakje met eten toegooide en hoe ze Anne hoorde ­gillen toen anderen het afpikten en ermee vandoor gingen. 

Beeld Patrick Post

In een nieuwe dagboekzaal zijn Anne’s originele dagboeken te zien. Otto Frank, de enige van de acht die de oorlog overleefde, vertelt hoe hij het dagboek in handen kreeg en hoe hij het eerst niet kon lezen. En toen hij dat uiteindelijk toch deed, hoe verbaasd hij was over de dochter met wie hij het zo goed kon vinden. Over de diepe gevoelens waarvan zij blijk gaf in haar dagboek, wist hij niets, zegt hij.

Daar eindigt de tour, in 1947, als de eerste druk van haar beroemde boek verschijnt. Op een scherm reageren mensen nog op het belang van dat werk.

In de huidige tijd van bezorgdheid over toenemend racisme en antisemitisme in de wereld heeft het Anne Frank Huis nog altijd een grote betekenis, denkt Reus-Deelder. “Het is daarom hard nodig om dit verhaal over deze familie goed te blijven vertellen. Het begint met vooroordelen en mensen uitsluiten uit de maatschappij. Anne Frank is geboren in een democratie en is vijftien jaar later in de grootste barbarij gestorven. Zo snel kan het gaan.”

Ellenlange rij op de gracht is passé

De laatste verbouwing en aanpassing van het Anne Frank Huis werden uitgevoerd van 1995 tot 1999. Toen waren er gemiddeld 600.000 bezoekers per jaar. Inmiddels zijn dat er ruim 1,2 miljoen. Aan de beruchte ­lange rij wachtenden voor de ingang op de krappe Prinsengracht is nu een einde gekomen. Niet alleen doordat mensen online kaarten moeten bestellen, maar ook omdat bij de verbouwing, die vandaag wordt af­gerond met het bezoek van koning Willem-Alexander, de ingang is verplaatst naar de Westermarkt, aan de zijkant van het zeventiende-eeuwse grachtenpand met zijn voor- en achterhuis. Verder is er nu een ruime centrale hal met een garderobe, zodat mensen niet langer met jas en tas door de vertrekken hoeven te lopen. Er zijn nu ook drie ruimtes waar schoolklassen en andere grote groepen kunnen worden opgevangen voor een educatief programma.

Lees ook:

Scholieren helpen docenten met de moeilijke gesprekken in de klas

Scholen worden steeds diverser, maar in plaats van opener wordt het klimaat juist harder. Hoe praat je over gevoelige thema’s in de klas? De documentaires van ‘Project Ongehoord’ moeten handvatten bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden