Yazan Rabee.

InterviewFilmmaker Yazan Rabee

Angst is de rode draad voor de Syrische Yazan Rabee, die in Nederland filmmaker werd

Yazan Rabee.Beeld Ton Toemen

De Syrische filmmaker Yazan Rabee studeerde bouwkunde in Syrië, maar schoolde zich in Nederland om tot filmmaker. Hij maakte de film Back, gebaseerd op een nachtmerrie. De film werd geselecteerd voor het Nederlands filmfestival.

Fernande van Tets

“In Syrië is angst onze moedermelk”, zegt de verteller in de korte film Back van de Syrische filmmaker Yazan Rabee. De film laat een droom zien waarin de 27-jarige Rabee terug is in Aleppo, de stad die hij in 2014 ontvluchtte. Hij loopt door zijn stad, onderweg naar zijn huis, doordrenkt van angst voor de soldaten.

De film is gebaseerd op een nachtmerrie die Rabee, een jongeman met een brede lach die veel met zijn handen praat, jarenlang regelmatig had. “Ik weet dat ik in Syrië ben – ik kan het niet uitleggen, dat voel je gewoon – maar ik heb geen identiteitskaart bij me. Dat is niet goed. Dan begint de angst. Ik denk: ik ga naar huis, dan kan ik mezelf verstoppen. Ik begin te rennen, en zie dan het huis. Maar als ik naar binnen wil, word ik wakker”, vertelt hij in filmmuseum Eye in Amsterdam.

Rabee ontdekte dat hij niet de enige was met deze droom. “Veel vluchtelingen hebben dezelfde nachtmerrie, maar iedereen baseert die op zijn eigen herinneringen. Angst is een belangrijke component”, zegt hij. Daarover moest een film komen.

Rabee wilde al langer filmmaker worden maar onder druk van zijn vader begon hij in Syrië aan een studie bouwkunde. “Ik wilde naar de theaterschool, maar mijn vader zei: ga maar iets studeren wat geld oplevert.”

Tot 2014 woonde Rabee met zijn familie in Aleppo. Regelmatig moest hij vanwege het geweld binnen blijven. Dan keek hij films. Zijn broer werkte in een dvd-winkel en nam stapels films mee naar huis, voornamelijk afkomstig uit Hollywood. “Soms keek ik wel 5 films per dag, om de tijd te doden. Ik keek zonder te kijken.”

Angst voor het regime

Naarmate de tijd verstreek voelde hij zich onveiliger in Syrië. De angst voor het regime speelde daarin een grote rol. Rabee werd gecontroleerd als hij onderweg was naar de universiteit. Soms werd hij daar lastiggevallen. “De soldaten mochten alles doen”, zegt hij. “Ook huizen binnenkomen wanneer ze maar wilden.”

Die angst voor het regime, en het bijbehorende gevoel van onveiligheid probeert hij op te roepen in de dromerige beelden van zijn debuutfilm. Zijn huis in Aleppo komt erin voor. Dat is gefilmd door zijn buurman die nog in de stad woont. “Back vind ik poëtisch. Ik vertel het niet op een klassieke manier, ik heb veel geëxperimenteerd; gespeeld met montage en geluid”, zegt hij.

“Syriërs snappen het meteen”, voegt hij toe. “Maar als je niets van Syrië weet, moet je de film een aantal keer kijken. Ik wil het niet te gemakkelijk maken. Dat mensen nog 5 minuten erover praten en het dan vergeten.” Het gaat volgens de filmmaker niet alleen om wat je ziet, maar ook om de beleving en de vragen die zijn film oproepen.

Rabee en zijn familie vertrokken in 2014 niet halsoverkop uit Aleppo. De beslissing om weg te gaan was moeilijk. “Hoe kan ik dit uitleggen”, verzucht hij. “Het was een aaneenschakeling van omstandigheden.” Door de oorlog was er geen werk, geen geld, geen water, geen elektriciteit, somt hij op. Maar met name de angst brak de familie op. “De toekomst was onvoorspelbaar”, zegt Rabee.

Het leger in

Ooit zouden hij en zijn broer het leger in moeten, hoewel hun studie hen in eerste instantie uitstel gaf. Dat wakkerde de angst alleen maar aan. Daarom vertrok de familie in 2014 naar Turkije. Vanaf daar reisde zijn vader verder. Hij vroeg asiel aan in Nederland en kreeg een woning in Alkmaar. Via gezinshereniging voegde de familie zich in december 2016 bij hem.

Rabee volgde een intensieve taalcursus aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en kocht een Cinevillepas, zodat hij ongelimiteerd naar de film kon. In die periode was hij drie tot vier dagen per week in Amsterdam. Na afloop kijk hij meerdere films achter elkaar in Eye.

Yazan Rabee. Beeld Ton Toemen
Yazan Rabee.Beeld Ton Toemen

Rabee werd aangenomen aan de Akademie voor Kunst en Vormgeving St. Joost in Breda. Voor zijn afstudeerproject Beyond the Sun maakte hij vorig jaar een korte film over de transformatie van een nieuwe rekruut in een martelgevangenis van het Syrische regime. Van een schuchtere soldaat die een sigaretje deelt met een gedetineerde verandert hij binnen een kwartier in een zelfverzekerde beul. “Het is een parabel. Het gaat over een idee, over de psychologische ontwikkeling van die soldaat”, zegt Rabee. “Veel soldaten worden door het regime tot criminelen gemaakt.” Hij wil ze niet bestempelen als slachtoffers, maar het is wel een grijs gebied.

Zijn afstudeerfilm is gebaseerd op het boek de Schelp , een beroemde roman van de Syrische schrijver Mustafa Khalifa. In dat boek zit een passage waarin soldaten veranderen van goede mensen in beesten, legt hij uit. “Als ze moorden of martelingen zien, vallen ze in eerste instantie flauw. Maar een maand later doen ze zelf mee.”

Zijn idee om iets te doen met die transformatie werd versterkt toen er 50.000 foto’s opdoken van doodgemartelde en gedode Syrische gevangenen. Die waren door een deserteur het land uit gesmokkeld. Het thema komt terug in Rabees afstudeerfilm: de nieuwe soldaat en de gedetineerde worden daarin gemarteld. Het gebeurt grotendeels buiten beeld, maar je hoort de klappen en het gekreun. Vinden kijkers dat niet heftig?

De realiteit is pas heftig

“Als ik de realiteit laat zien, dan is het pas heftig! Dit is niet heftig”, zegt hij, half lachend. “Nederlanders hebben dit soort dingen nooit meegemaakt. Dat is nieuw voor hen.” Maar Syriërs weten dat dit gebeurt. “Ik maak mijn films voor Nederlanders, voor landen waar veel Syriërs wonen, maar ik maak ze vooral voor de Syriërs zelf,” legt hij uit. “In Beyond the sun probeer ik te zeggen dat niet alle soldaten...” Rabee laat een stilte vallen, “ervoor kiezen om te zijn wie ze zijn. Ze worden gedwongen. Dat probeer ik Syriërs te vertellen. En ik wil Europese landen laten zien wat het regime doet met mensen.”

Door de wreedheid van het regime kunnen Syriërs niet terug, voegt hij toe. Dat gegeven diende als inspiratie voor zijn film Back. “Het is vernederend om mensen terug te sturen, en het kan gevaarlijk zijn. Sommige mensen gaan vrijwillig terug, maar anderen niet. Voor mij is het niet veilig”, zegt Rabee. “Ik hoef niet terug naar de hel van Assad, naar de vernedering, waar je geen waarde hebt als mens en waar jouw toekomst in de handen van het regime ligt.”

De nachtmerrie verdween

Zijn toekomst ligt nu hier, in Nederland. Zijn beide films werden getoond op het Nederlands Film Festival in Utrecht. Zijn hele familie kwam naar de première van Back. “Daarna zeiden ze dat ze trots op me waren”, zegt hij glunderend.

En de nachtmerrie waar de film op is gebaseerd verdween tijdens het schrijfproces. De laatste keer dat hij de droom had sprak hij met twee soldaten die hem zochten. “Ze zeiden: ‘Ga naar huis, we willen je hier niet meer zien.’”

De film Back van Yazan Rabee is t/m 26 december te zien op streamingdienst Picl.

Lees ook:

De dag van de waarheid voor de commandant van een Afghaanse horrorgevangenis én zijn slachtoffers

Abdul Razzaq A. was hoofd politieke zaken van de beruchte Pul-e-Charkhi-gevangenis in Kaboel. Hij vluchtte naar Nederland en nam een nieuwe identiteit aan in de hoop straf te ontlopen. Nu staat hij in Rotterdam terecht, verdacht van oorlogsmisdaden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden