Anders Zorn, Buiten, 1890, olieverf op doek.

RecensieSchilderkunst

Anders Zorn, met zijn zwierige penseelstreken uit Zweden

Anders Zorn, Buiten, 1890, olieverf op doek.Beeld Finnish National Gallery, Hannu Aaltonen

De Zweedse kunstenaar Anders Zorn (1860-1920) is wereldberoemd in Zweden. Nu is in Den Haag te zien hoe hij met zijn schilderijen en prenten het Zweedse platteland verheerlijkte.

Het lijkt zo simpel: een paar streepjes met wat waterverf, en kijk, je hebt een spiegelende zee. Anders Zorn, Zweeds kunstenaar, kon zo goed overweg met waterverf, dat hij in eerste instantie genoeg had aan die techniek. Maar een eerste schilderij in olieverf, een portret van zijn vrouw terwijl ze de krant leest, pakte verrassend goed uit. Althans, dat vond de schilder zelf, zijn echtgenote zag de bui al hangen. “Ik heb liever dat hij aquarellen schildert, dan hoef ik die verschrikkelijke kwasten niet te wassen”, zou ze geprotesteerd hebben.

Zorn was een multitalent. Ook voor het Zweedse koningshuis was hij de vaste portretschilder, zijn etsen waren de duurste van zijn tijd, en ook foto’s maakte hij niet onverdienstelijk. Het Kunstmuseum Den Haag heeft de komende tijd een grote overzichtstentoonstelling van de kunstenaar. In Zweden zal de tentoonstelling ‘Anders Zorn, a Swedish Superstar’ heten. Oorspronkelijk was die daar deze zomer gepland, inmiddels is het al een klein wonder dat de kunstwerken nu allemaal in Den Haag zijn gekomen.

Anders Zorn, Zelfportret in rood, 1915, olieverf op doek.Beeld Zornmuseet, Mora.

Veel van de getoonde kunst komt uit het Zorn Museum in Mora, een stadje driehonderd kilometer ten noordwesten van Stockholm, en Zorns geboorteplaats. Zorn maakte Mora door zijn aanwezigheid en ondernemingslust al tijdens zijn leven een trekpleister, zo populair dat hij een tweede, afgelegen huisje in de bossen nam om zich echt te kunnen terugtrekken. Na zijn overlijden zorgde Emma Lamm, Zorns weduwe, ervoor dat hun woonhuis een museum werd. Naast de vele schilderijen van Zorn zijn er bijvoorbeeld ook de 180 etsen van Rembrandt te zien die de kunstenaar had verzameld.

 Hij portretteerde drie Amerikaanse presidenten

Tijdens zijn leven had Zorn dus niet te klagen over aandacht en succes. Nadat hij was overgestapt op olieverf, kreeg hij prijzen bij de wereldtentoonstelling van Parijs in 1889. Vooral zijn schilderijen van badende vrouwen, naakt en vaak in de open lucht, vielen er goed in de smaak. Acht jaar woonde Zorn met zijn vrouw in Parijs, maakte kennis met de impressionisten, raakte bevriend met schrijver Marcel Proust en portretteerde op diens verzoek een Spaanse danseres. Zorn reisde zeven keer naar de Verenigde Staten, werd uitgenodigd in het Witte Huis en portretteerde drie Amerikaanse presidenten.

Anders Zorn, De eerste keer, 1888, olieverf op doek.Beeld Finnish National Gallery, Jouko Könönen

De soms wat brave onderwerpen, die in reproductie snel belegen overkomen, sprankelen in de ruim opgezette tentoonstelling in Den Haag. Ook in olieverf kon Zorn met een paar penseelstreken leven en beweging suggereren. Met twee klodders witte verf laat hij de zon weerkaatsen op het voorhoofd van een jonge vrouw in een omnibus, geeft hij zwier aan de rok van een volksdanseres.

Aan verftalent en kleurgevoel ontbrak het Zorn dus niet. Maar terwijl Picasso en Braque met hun kubisme de eerste stappen zetten richting totale abstractie, en leeftijdgenoot Breitner in Nederland vol branie de dynamiek van de stad probeerde te volgen, richtte Zorn zijn blik op de tamme folklore van zijn geboortegrond. Als in een reclamefolder, met beelden van dansen bij het midzomernachtfeest, de betovering van het schemerlicht tijdens een roeitocht na afloop, een herdersmeisje, mensen in traditionele kleding bij de kerkdienst van kerstmorgen. 

Oude huizen en boerderijen

De publiciteitsmachine draaide verder, samen met zijn vrouw liet hij in Mora een groot houten huis bouwen, gebaseerd op hun idee van een huis uit de tijd van de Vikingen. Vanuit heel Zweden sleepten ze oude huizen en boerderijen aan voor een openluchtmuseum. In plaats van op de toekomst, richtte Zorn zijn blik dus op het (deels denkbeeldige), door hem gepolijste verleden. En legde zo, samen met schildercollega, generatie- en buurtgenoot Carl Larsson, de basis voor het idyllische beeld dat er nog steeds van het Zweedse platteland is.

Daarnaast had Zorn een tweede persoonlijke fascinatie, een die hij overigens wél deelde met kunstenaars als Gauguin en Renoir: die voor het vrouwelijke naaktmodel. Zijn baadsters waren in 1889 een succes geweest in Parijs, maar steeds vaker werden het ongegeneerd wellustige schilderijen. Wellustig voor die van de negentiende eeuw: zijn ‘Vénus de la Villette’ werd in 1893 geweigerd bij de Parijse Salon, maar intussen gretig verkocht als ets. Tijden veranderen. Nu hoort ook het schilderij van de Vénus, een fraai schilderij van een naaktmodel ten voeten uit in het atelier, bij de vaste collectie van het Zornmuseum, en is nu open en bloot in Den Haag te zien. En nog steeds het bekijken meer dan waard.

‘Anders Zorn: de Zweedse idylle’
 ★★★★
tot 31 januari 2021 in Kunstmuseum Den Haag

Lees ook:

Rineke Dijkstra, de ‘koningin van de Nederlandse portretkunst’

Ze fotografeert opgroeiende jongeren, maar ook stierenvechters en soldaten. Haar modellen ogen steeds opvallend ontspannen. Voor haar portretten krijgt Rineke Dijkstra nu de prestigieuze Johannes Vermeerprijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden