Review

Altijd Mevrouw

Ursula den Tex is journaliste - ze was redacteur van het weekblad Vrij Nederland - en ze is freule. Bij 'freule' krijgt menigeen een glazige blik in de ogen, want wie niet van adel is, weet niet precies wat dat is. Een adellijke jonkvrouw, volgens Van Dale. In het geval van Ursula den Tex blijkt het te gaan om de dochter van een barones en een jonkheer. Maar wie dan wat wijzer is?

De adel in Nederland is een uitstervende soort. En na haar pensionering besloot Ursula den Tex die soort te beschrijven vóór het te laat is. Zij schreef een portret van haar moeder: Anna Baronesse Bentinck. Oorspronkelijk wilde ze slechts de 'egodocumenten' van haar moeder 'bezorgen', zoals dat deftig heet; haar moeder heeft nogal wat geschreven. ,,22 september 1913. Gerrit Steen moet mij Freule noemen', schreef ze in haar dagboekje toen ze elf was. En later volgden brieven aan haar verloofde, jonkheer Co den Tex. Levendige, openhartige brieven. Maar als ze moeder is geworden, stoppen de aantekeningen en reconstrueert haar dochter het verhaal zelf verder.

Afwisselend laat de schrijfster zich kennen als een toegewijde, soms mild-kritische dochter, en als een nieuwsgierige, onderzoekende journaliste, thuis in het ultrazorgvuldige vocabulaire van de 'adellijke subcultuur', vooral in dat wat níet gezegd of zelfs maar gedacht kon worden. En voor een adellijke dame was dat nogal wat.

Behalve van haar eigen moeder zijn er ook egodocumenten van haar grootmoeder en haar overgrootmoeder bewaard gebleven. En tot haar verbazing vond ze in alle drie dezelfde, beperkte woordenschat terug om het leven te beschrijven: ,,'Aardig' voor iedere positieve ervaring, 'akelig' voor iedere onprettige; 'vreemd' dat van verwondering naar afschuw kan gaan.'

De dubbele rol van de schrijfster levert verrassende en intieme observaties op. Bijvoorbeeld over de mentaliteit die spreekt uit haar moeders linnenkast: ,,Servetten gemaakt uit versleten tafellakens, vingerdoekjes uit oude servetten, en alles waar gaten in gevallen is zo zorgvuldig, zo zorgzaam gestopt dat de reparaties bijna onzichtbaar zijn. Ik heb een aantal bewaard vanwege de pure schoonheid van dit fijne werk', schrijft Den Tex. ,,Het is een zuinigheid die makkelijk met gierigheid te verwarren is, maar er niets mee heeft te maken.'

Immer precair was de omgang met 'het volk'. Anna en haar dochters moesten in de oorlog hun intrek nemen bij een (ruim behuisde) familie in Haarlem. Daar leerde Anna koken en leefde ze bijna het leven van het gewone volk. Heel dichtbij kwamen de dienstboden. De vrouw des huizes raakte aan enkelen van hen zeer gehecht. Ook daarvan getuigen brieven, zowel van als aan Anna Bentinck, waarin Anna evolueert van 'Geachte Mevrouw' tot 'Lieve Mevrouw'. Maar ze blijft altijd Mevrouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden