Recensie Schilderkunst

Alsof je bij hen op de thee bent: het zoetsappige familiegeluk van Tischbein

Tischbein schilderde houdingen die nu vanzelfsprekend zijn: kinderen op schoot, ­geliefden die realistische blosjes op hun wangen hebben. Beeld Museumslandschaft Hessen Kassel

Geliefden houden elkaar vast, zussen kijken even op van een onderonsje. De familieportretten van Tischbein zijn zo intiem dat je als kijker het gevoel hebt te storen.

Wat zouden ze bespreken, de twee jonge vrouwen die zich over een brief buigen? Is het een brief van een familielid, of misschien toch van een geliefde? Volgens de titel van het schilderij zijn het zussen, dochters van de kunstenaar. Ze kijken verstoord op, alsof hun vader ongevraagd een foto maakte van hun onderonsje.

Maar fototoestellen waren er nog niet, de zussen waren dochters van portretschilder Johann Friedrich August Tischbein (1750-1812), over wie nu in Rijksmuseum Twenthe een tentoonstelling is te zien. Vaker geven zijn portretten je het idee te storen in een intiem moment. Niet omdat de geportretteerden rare dingen doen, vooral omdat ze het zo prettig hebben met elkaar en even opkijken van al dat huiselijk geluk.

Eliteschilder

Tischbein, vaak met z’n vele voornamen genoemd omdat meerdere familieleden ook Johann heetten en ook schilderden, was een eliteschilder. In dienst van mensen die het belangrijk vonden dat ze een keurige en modieuze afbeelding hadden van hun persoonlijke rijkdom. Tischbein was de eerste die dat deed volgens de ideeën van de Romantiek.

Heel slim zijn er aan het begin van de tentoonstelling in Enschede twee portretten te zien van Johann Valentin Tischbein, vader van de hoofdrolkunstenaar. Die schilderde rond 1750, het geboortejaar van onze Johan, stijve ­statieportretten van stadhouder Willem IV en diens vrouw Anna van Hannover. Willem staat in vol ornaat, met hermelijn en een stokje in een hand in het luchtledige te zwaaien, Anna is lijkbleek en poseert in een jurk waarvan je je niet kunt voorstellen dat ze er ook mee kan zitten.

Weduwe Schmidt-Capelle, in 1786 geportretteerd door Johann Friedrich August Tischbein. Beeld Museumslandschaft Hessen Kassel

Het contrast met de portretten van zijn zoon is groot: die schildert dertig jaar later voor het eerst houdingen die wij, verstokte romantici, nog steeds vanzelfsprekend vinden bij onze familieportretten. Kinderen zitten bij ouders op schoot, geliefden kijken elkaar aan, hebben elkaar vast, zitten op stoelen en hebben realistische blosjes op hun wangen. Bovendien lijken ze regelmatig ontspannen buiten te zitten, of in hun huiskamer, alsof je op de thee bent. 

Natuurlijk waren mensen eerder ook al in een landschap geportretteerd, maar pas tegen het eind van de achttiende eeuw moest het ook écht een landschap voorstellen, niet alleen maar een decor. Die waardering van de natuur was in gang gezet door Jean-Jacques Rousseau met zijn idealen over het leven in harmonie met de natuur. Goethe zorgde met zijn roman over de jonge Werther voor een literaire rage, en in de schilderkunst kwam de natuur dus niet alleen via imponerende landschappen à la Caspar David Friedrich, maar ook via de portretten de eregalerijen binnen.

Zwak voor Nederlanders

Tischbein werd geboren in Maastricht en kreeg een traditionele kunstenaars­opleiding in Italië en Frankrijk. In Duitsland pikte hij de Romantische aanpak op, maar hij had duidelijk een zwak voor de Nederlandse klanten. Hij schilderde net zo makkelijk, of eigenlijk juist losser, portretten van iets minder voorname families. Zoals van mevrouw Schmidt-Capelle, die hij portretteerde in 1786. De weduwe (herkenbaar aan de zwarte sluier om haar hoed en armen) zit ontspannen tegenover de toeschouwer, ze houdt een vinger tussen de pagina’s van het boek op haar schoot, zo snel suggereert de schilder te kunnen werken.

Anne Pauline Dufour-Feronce met haar zoon Jean Marc Albert, 1802. Beeld Museumslandschaft Hessen Kassel

Tischbein was, zo vermeldt de grondige catalogus bij de tentoonstelling, ‘dé portretschilder van het kapitaalkrachtige patriciaat én van de nieuwe rijken van de stad’. Toen de Fransen in 1794 voor de deur stonden, haastte de antirevolutionaire kunstenaar zich terug naar Duitsland. Later schilderde hij nog drie jaar aan het hof van Sint-Petersburg.

Zoetsappig familiegeluk

In Enschede zijn zo’n veertig familieportretten verzameld uit Kassel, Dessau en Paleis Het Loo, aangevuld met losse olieschetsen en tekeningen. Die tekeningen zijn duidelijk niet al te se­rieuze krabbels van grappige alledaagse gebeurtenissen, zoals een plotseling opstekende storm waarbij de rokken van de dames gered moesten worden, of de wanorde van een borrel. Ze zijn verfrissend levendig naast de soms toch wat plichtmatig gezellige portretten van de adel, en maken in de tentoonstelling het plaatje compleet. Ook Tischbein zelf had weleens genoeg van al dat zoetsappige familiegeluk.

★★★★☆
Johann Friedrich August Tischbein en de ontdekking van het gevoel, tot 19 januari in Rijksmuseum Twenthe, Enschede. Zie www.rijksmuseumtwenthe.nl

Lees ook:

Gezinsdrama’s op het schildersdoek - ze zijn niet altijd wat ze lijken

Ook al lijken ze natuurgetrouw, veel vroege familieportretten zijn een groot verzinsel. Bijna vijftig van dergelijke knutselschilderijen hangen nu in Enschede. Het verdriet om vroeg overleden kinderen of in het kraambed overleden moeders is eeuwen later is nóg voelbaar, net als de trots van ouders op hun nageslacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden