null

Vrouwelijke ontdekkingsreizigersFreya Stark

Als vrouw alleen op reis? Het heeft z’n voordelen

Beeld Gemma Pauwels

Speel de onnozele gans en wetshandhavers laten je gemakkelijker een grens passeren weet Iris Hannema. Freya Stark paste die truc al toe toen ze in de jaren dertig van de vorige eeuw alleen door het Midden-Oosten reisde.

Reizen vraagt om aanpassingsvermogen en dan moet je je vooroordelen soms laten vallen. Ik maakte het effect daarvan mee op een reis door vooroorlogs Syrië. Al liftend van de hoofdstad Damascus naar het oosten van het land werd ik opgepikt door een pick-uptruck vol familieleden.

Gastvrij werd ik bij hen thuis in het vrouwengedeelte uitgenodigd (de mannen bevonden zich ergens aan de andere kant van het huis) en het duurde even voordat ik doorhad dat het huishouden bestierd werd door de vijf echtgenotes van de man des huizes. De jongste van de vijf vond ik wel heel jong ogen; de eerste vrouw-van had makkelijk haar moeder kunnen zijn. Met mijn westerse blik vond ik er van alles van. Maar die middag observeerde ik een warme vrouwenclan die het goed had met elkaar.

Ze waren bijzonder open. Seks met de man des huizes was iets wat veel gegrinnik opleverde en ach, hij was welvarend, zowat altijd aan het werk of op reis, dus ze zagen hem nauwelijks. En als hij er was, dan bevond hij zich hoofdzakelijk aan de mannenkant. Meer gegrinnik volgde. De vrouwen waren van werkelijk alles op de hoogte en bepaalden wat er gebeurde (zoveel verschilde dat dus niet met onze Nederlandse cultuur waar wij vrouwen, op slinkse wijze of niet, toch altijd het laatste woord hebben). Op straat liepen ze dan wel naar goed moslimgebruik achter de man, iets wat mij tegenstond, maar zelf deed ze dat niks: allemaal show.

Wat ik die middag leerde, daar kon geen roman tegenop

Wilde je inzicht krijgen in de cultuur, dan moest je aan de vrouwenkant zijn: wat ik die middag leerde, daar kon geen roman tegenop. Ik werd er niet an sich een voorstander van polygamie van, maar het heeft me wel gewaarschuwd voor het gevaar: denk niet dat je met westerse ogen altijd alles direct doorgrondt.

De door de Engelse koningin geridderde dame Freya Stark (1893-1993), een gevierde ontdekkingsreizigster en cartograaf, ontdekte op haar reizen door het Midden-Oosten ook dat vrouw-zijn op reis voordelen kan opleveren. Een van haar beroemde uitspraken is: ‘The great and almost only comfort about being a woman is that one can always pretend to be more stupid than one is and no one is surprised’. Domme ganzen hebben de wereld, moet Stark gedacht hebben – het werd haar wapen.

Hermetisch gesloten Midden-Oosterse landsgrenzen werden begin ­jaren dertig voor de witte mevrouw uit Engeland toch maar mooi van het slot gedraaid. Aan Stark vroegen ze aan de grens wat ze tegenwoordig nog altijd aan de alleenreizigster vragen: ‘Waarom ben je hier alléén?’ En: ‘Wat ben je hier van plan te gaan dóén?’ Alsof reizen op zich geen doel is.

Ze kon zich overal naar binnen bluffen

Stark was iemand die zich in al haar gespeelde onschuld overal naar binnen kon bluffen en zo haar weg vervolgde, rustig verder tekenend aan de landkaarten die ze voor de British Intelligence maakte van het tot dan onbekende Luristan, een gebied tussen Irak en het tegenwoordige Iran (tot 1935 nog Perzië geheten). Over deze reis schreef ze de klassieker The Valleys of the Assassins (1934), een islamitische geschiedenis- en geografiestudie doorwrocht met haar reisavonturen.

Ze was dikwijls de eerste Europese vrouw die mensen er ooit zagen en men stond altijd weer te popelen om met haar te praten (en haar aan te raken en aan haar haren en kleding te voelen). Van wie ze het meest leerde over de cultuur die ze wilde vastleggen: de vrouwen in de harems.

De ‘naïeve vrouwentruc’ werkt anno eenentwintigste eeuw trouwens nog altijd. Meelijwekkend ben ik nagekeken door geüniformeerde wetshandhavers die me dan toch maar een grens of onduidelijke barricade lieten passeren omdat ze anders ook niet wisten wat ze met zo’n westerse vrouw alleen aan moesten. En ik hoorde ze denken: waar is in gódsnaam haar echtgenoot? Heeft ze geen familie? Vrienden? Kinderen?

Pijnlijke huidtransplantaties

Maar onder de bravoure van Freya Stark schuilt een onzeker iemand. Haar Italiaanse moeder neemt haar op elfjarige leeftijd van het Engelse Devon mee naar Noord-Italië, waar ze intrekt bij een drieëntwintigjarige Italiaanse graaf die haar familiegeld gebruikt om een fabriek mee op te zetten. In die fabriek krijgt Freya als dertienjarige een vreselijk ongeluk. Haar lange haar raakt verstrikt in een machine en in plaats dat de graaf de elektriciteit uitschakelt, trekt hij haar zo hard los dat haar hoofdhuid openscheurt en haar rechteroor er volledig wordt afgerukt.

Aan de pijnlijke huidtransplantaties houdt ze zichtbare littekens over en vanaf dat moment kamt ze altijd haar haar er zorgvuldig overheen. Later gaat ze extravagante hoeden dragen. Maar hoe moedig ze zich op reis ook toont, de onzekerheid over haar beschadigde uiterlijk (op portretfoto’s is er niets van te zien) blijft haar haar hele leven achtervolgen.

Een leven in het gelid is niet voor Stark weggelegd

Op haar dertigste gaat ze Arabisch studeren en eind 1927, nadat haar zus overlijdt aan een miskraam, besluit Freya dat zo’n leven in het gelid en ‘geleid door anderen’ niet voor haar is weggelegd. Na gedegen voorbereiding stapt ze aan boord van een vrachtschip naar Beiroet, Libanon. Toch trouwt ze in 1947 met de geschiedkundige Stewart Perowne, die homoseksueel blijkt (zij was zijn assistent geweest in Jemen). Het huwelijk wordt een ramp (hij heeft een zwak voor mannen in uniform) en wordt na vijf jaar ontbonden; ze hertrouwt nooit.

Een klassieke vraag die over het algemeen alleen aan vrouwelijke reizigsters wordt gesteld is: ben je nooit bang geweest? Ook aan Freya werd het gevraagd (en ik durf te wedden dat ook zij zich iedere keer aan die vraag geërgerd heeft). Maar haar antwoord was prachtig: ze hield van het opzoeken van gevaar, maar bang was ze nooit. Haar manier om angst te overwinnen was het recht in de bek te kijken, er dwars doorheen te gaan zodat ze uitkwam aan de andere kant: op een plek in zichzelf waar het gevaar afwezig was.

null Beeld

Freya Stark
The Valleys of the Assassins and other Persian travels
Modern Library Paperback, 1934

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden